toon blogt

Winterse vennen

2012-02-07T08:47:00.000-08:00

Het is wel koud (-7 in het centrum van Turnhout), maar de hemel hangt er strakblauw bij, het heeft een paar dagen geleden goed gesneeuwd, en van die wit-blauwte onder het winterzonnetje wil ik echt eens gaan genieten: weer naar het Vennengebied heet het dan. Er konden wolken binnen komen drijven, maar zo ziet het er niet naar uit. De strakke noordoostenwind doelt de gevoelstemperatuur nog dieper duiken, maar zo erg kan dat niet zijn, hoop je dan, je bent er op gekleed. Wat let me nog?

Al aan het Peerdsven komt een eerder bescheiden wolkje de zon versluieren, de witte sneeuw lijkt nu een tikkeltje grijzer, maar het blijft de moeite. De lucht is nog altijd blauw-wit: de goden lijken de feestelijkheden voor 800 jaar Turnhout goedgunstig gezind te zijn. Het kan ook dat iemand van de vroede vaderen eieren naar de Clarissen gebracht heeft: je weet maar nooit, en corruptie kun je dit bezwaarlijk noemen.

Winters Peerdsven

Het voelt wel allemaal een beetje erg koud aan, maar het is nog makkelijk te harden. Op naar de uitkijktoren dan, op het Bels Lijntje. Daar is dat bescheiden wolkje al lang niet meer zo klein, een en ander begint zowaar bewolking te worden. Maar dat geeft dan weer leuke beeldjes.

Vanaf de uitkijktoren: bewolking komt opzetten

Je wilt natuurlijk boven op de toren geraken: daar moet het uitzicht pas echt mooi zijn. Die constructie is niet winddicht: kieren en reten aan de vier zijden, geen vensters om de god van de wind buiten te sluiten: die verkeert kennelijk nog niet in Turnhoutse feeststemming. Integendeel, hij zwoegt en mat zich jakkerend af rond de toren die klaaglijk kreunt en fluit. En als je boven staat, 12 meter hoog, voel je hem pas helemaal echt goed, en het beetje kou is best volwassen geworden. Je kunt natuurlijk geen foto's nemen met handschoenen aan, dus uit die handel, en na twee minuten beslissen mijn verkleumde handen dat mijn ogen en mijn toestel genoeg gezien hebben: trap af geblazen.

Winterse Kleine Klotteraard

Eenden en ganzen hebben zich ook naar veiligere of warmere oorden begeven. Rechts op de foto is een nog niet zo goed dichtgevroren plek te zien, maar de vogels zijn gevlogen: ze hebben het opgegeven het wak open te houden, en hopen elders voedsel te vinden. 't Is inderdaad winter voor iedereen.

Glijbaantje op de Kleine Klotteraard

En er wordt ook aan wintersport gedaan: de glijbaan is merkwaardigerwijs kruisvormig: dit seizoen is echt voor velen en vele een kruis. Op zo'n glijbaan kun je wat we vroeger 'slibberen' noemden, en daar moest je niet per se voor naar de vennen. Genoeg water op straat was genoeg, als het ijs maar een beetje convenabel was. Dan begon de pret pas. Maar dat is lang geleden, voor mij toch. En dat kan kennelijk ook: in de winter je kindertijd tegenkomen.

Maurice Maeterlinck: L'oiseau bleu

2012-02-06T07:53:00.002-08:00

Maeterlincks 'Bulles bleues' had ik onlangs al gelezen, maar ik wilde toch ook wel eens iets substantieels van de man onder ogen nemen, iets waaraan hij zijn roem te danken had. Dat is 'L'Oiseau bleu' geworden, een 'sprookjestoneelstuk': een hoogst eigenaardig woord, maar het dekt de landing wel. In een Franse uitgave die voor me ligt noemt de schrijver het zelf een 'féerie en six actes et douze tableaux'. Aanvankelijk werd het stuk als onopvoerbaar beschouwd, en dat valt licht te begrijpen als je leest hoeveel personages er nodig zijn: talloze 'blauwe kinderen', een aantal soorten van geluk, grote en kleine, een aantal vreugdes, de 'uren', van veel boomsoorten een pratend exemplaar: er moeten best wel enige acteurs en acteurtjes voorhanden zijn. De twaalf taferelen hebben telkens een ander decor nodig, met veel veranderend licht en kleuren: dat allemaal voor elkaar krijgen moet een echte krachttoer geweest zijn, zeker in 1908, toen het stuk voor het eerst werd opgevoerd in het 'Théatre Artistique' van Moskou. Het wordt Maeterlincks beroemdste werk genoemd.

Maurice Maeterlinck

Het is een sprookje, bijgevolg zijn twee kinderen de hoofdpersonages: Tyltyl en zijn zusje Mytyl. Zij verdwijnen op een kerstavond uit het houthakkershuisje waar zij met hun ouders wonen, een fee geeft ze de opdracht op zoek te gaan naar de Blauwe Vogel, die zij dan weer nodig heeft om haar zieke dochtertje te genezen. De fee geeft Tyltyl nog een groen hoedje waarop een diamant zit: als hij daaraan draait, ziet hij meteen wat er in de dingen zit: de ziel van het brood, van de wijn, van alle levenloze begippen, van deugden, waarden en gevoelens. Hij kan die diamant ook gebruiken als een soort 'deus ex machina': bij gevaar heeft hij de redding altijd op zijn hoofd.

Die Blauwe Vogel is natuurlijk niet makkelijk te vinden: het wordt een zoektocht van een jaar lang. Zo komen broer en zus in het 'Land van Herinnering', waar ze hun overleden grootouders en zeven dode broertjes en zusjes ontmoeten: die stellen het allemaal goed, ze leven echt - zeggen ze - als iemand aan hen denkt. In het 'Paleis van de Nacht' slagen ze erin een massa blauwe vogels te vangen, maar als ze het weer verlaten, zijn alle vogels zwart geworden, en dood.

In het Paleis van de Nacht fladderen de vogels rond de kinderen

Ze komen dan in 'Het woud', volgens mij het sterkste deel van het stuk. In dat bos zitten natuurlijk ook de niet-getemde dieren, met andere woorden we zitten in de echte natuur. De Eik, de koning van het woud, die overigens de Blauwe Vogel bezit, wil die niet zomaar geven, er ontstaat een strijd, waarbij de hond van Tyltyl door de bomen en de andere dieren beschuldigd wordt van verraad, de kat - een eigenzinnig en ontembaar dier - probeert de natuurwezens zo goed mogelijk te helpen. Fruitbomen worden door de natuur evenmin als echte bomen beschouwd, want die staan ten dienste van de mens, net zoals Tylô de hond. Het wordt hachelijk voor de kinderen, maar een draai aan de diamant, en de zaak is weer in orde. Het is ten slotte een sprookje. Het stuk in het bos lijkt wel de grondslag van het programma van een groene partij avant-la-lettre, en daardoor klinkt het ook vrij modern. De mens, die niets ontziet, wordt door de Eik raak getypeerd wanneer hij tegen Tyltyl zegt: 'Oui, je sais, tu cherches l'Oiseau-Bleu, c'est-à-dire le grand secret des choses et du bonheur pour que les Hommes rendent plus dur encore notre esclavage...'.

Tentoonstelling 'L'oiseau bleu', Gent. Decor van 'Het woud'

Mooi is ook nog het bezoek aan het 'Koninkrijk van de Toekomst' waar alle kinderen - dat zijn die blauwe kinderen - verblijven die nog geboren moeten worden, van nu tot op het einde der tijden.

Het sprookje loopt uiteraard goed af, dat kan nu eenmaal niet anders. Het gaat hier natuurlijk om een symbolische vertelling, en Maeterlinck schrijft die met behoorlijk wat inzicht in de mens, met empathie met mens en natuur, en zeer zeker ook met veel humor. Ik zou het 'erg charmant' kunnen noemen, er zitten behoorlijk wat behartenswaardige lessen voor volwassenen in, maar het is jammer genoeg alleen maar een sprookje. Erg lezenswaard, vind ik toch.

En in het begin van de vorige eeuw zeer populair: op die Franse uitgave lees ik 'soixante-dix-huitième mille'. 'Achtenzeventigste duizendtal' luidde dat toentertijd in het Nederlands. Hoewel: ik betwijfel of enig Nederlands boek dat cijfer ooit bereikt heeft.

De beleefdheid van de blinden - Wislawa Szymborska

2012-02-02T05:40:00.000-08:00

Als kleine hommage aan de gisteren overleden Pools dichteres Wislawa Szymborska een van haar gedichten:

De beleefdheid van de blinden

Een dichter leest gedichten voor aan blinden.
Hij had niet gedacht dat het zo moeilijk zou zijn.
Zijn stem trilt.
Zijn handen trillen.

Hij heeft het gevoel dat elke zin
hier wordt getoetst aan het duister.
Hij zal het nu zelf moeten doen,
zonder licht en kleuren.

Een hachelijk avontuur
voor de sterren in zijn gedichten
het morgenrood, de regenboog, de wolken, de neons, de maan,
voor de vis tot nog toe zo zilver onder water
en de havik zo stil, hoog aan de hemel.

Hij leest - want het is al te laat om niet te lezen -
over een jongen in een geel jasje op een groene weide,
over de ontelbare rode daken in het dal,
over de bewegende rugnummers op de shirts van de spelers
en de naakte onbekende in de deuropening.

Hij zou ze willen verzwijgen - hoewel dat niet kan -
al die heiligen aan het gewelf van de kathedraal,
dat afscheidsgebaar vanuit het coupéraam,
dat glaasje van de microscoop en de fonkeling in de ring
en de beeldschermen en het album met gezichten.

Maar groot is de beleefdheid van de blinden,
groot hun begrip en onbaatzuchtigheid.
Ze luisteren, glimlachen en klappen.

Een van hen komt zelfs naar voren
met een verkeerd om geopend boek
en vraagt een voor hem onzichtbare handtekening.

Wislawa Szymborska, 1923-2012

Met Szymborska is een mij zeer dierbare dichteres gestorven. Ik heb haar eind 1996 leren kennen, na haar Nobelprijs, zoals bijna iedereen buiten Polen, en ze vanaf '97 in mijn lessen Nederlands op het Turnhoutse Atheneum zacht gepromoot. In de toenmalige poëzieprogramma's smokkelde ik elk jaar wel een of twee gedichten van haar binnen: eenvoud met veel diepgang, en toch eerder gemakkelijk om voor te dragen.

Op mijn nieuwjaarskaarten wil ik graag gedichten of fragmenten ervan gebruiken. Dit jaar was dat de laatste strofe van 'Het moment' van Szymborska. Die luidt:

'Zover het oog reikt heerst hier het moment.
Een van die aardse momenten
die men vraagt: ga niet voorbij.'

'De jury van de Nobelprijs voor de Literatuur noemde Szymborska de 'Mozart van de poëzie, een vrouw die de elegantie van taal vermengde met 'de razernij van Beethoven'. Dat is wat De Standaard vandaag schrijft. Voor mij is ze een zeer bijzondere dichteres, een van de allergrootsten.

In het MAS: SAS - stad aan de stroom

2012-01-29T07:32:00.000-08:00

Ik mag zeggen dat ik een trouwe bezoeker van het MAS ben: al een keer of zes heb ik rolstoelgewijs van de derde tot de achtste verdieping onder mijn loep gehad. En ik moet zeggen: het is me nog nooit tegengevallen, wel integendeel. Vlak na de opening van het museum was de kritiek dat er geen grote visie achter zat, dat een aantal Antwerpse musea 'zomaar op een hoopje gegooid waren', om het eerder oneerbiedig uit te drukken. Maar op elke verdieping is het verband met Antwerpen duidelijk - behalve bij 'Leven en Dood', maar de achtste verdieping toont dan weer de fabelachtige collectie pre-columbiaanse kunst van Paul en Dora Janssen-Arts.

Gisteren ben ik nog eens op de vijfde etage geweest: 'Wereldstad, Over hier en elders'. Je krijgt er een overzicht van hoe de stad gegroeid is, je ziet een paar beelden van legendarische figuren, een prachtige Minerva uit het interbellum, schilderijen, stadsgezichten en zelfs een stadsplan. Dat laatste dateert uit 1565, dat is het toppunt van de Antwerpse zestiende-eeuwse roem, toen de stad zo'n 100.000 inwoners telde. In 1576 kwam daar de Spaanse Furie overheen, in 1585 deed Farnese Antwerpen vallen en de Schelde sluiten, de welvaart verplaatste zich naar de Noordelijke Nederlanden, de Zuidelijke Nederlanden werden langzamerhand meer zeker 'Arm Vlaanderen'.

Je mag in het Mas ongestoord foto's maken, zolang je maar geen flits gebruikt, en zo kun je dat stadsplan mee naar huis nemen. Het is van een cartograaf met de naam Virgilius Bononiensis: niet het originele plan is te zien, wel een echt goede reproductie die aantoont dat Antwerpen inderdaad een stad met enige allure was. 'De Metropool' voeren ze er nog graag als erenaam en compliment aan zichzelf, en toentertijd was dat zeker zo.

Virgilius Bononiensis, Plan van Antwerpen in vogelperspectief, 1565 (reproductie)

Detail van het plan: de kathedraal, de markt en het stadhuis

Die Bononiensis werkte zeer precies en secuur: als je een beetje inzoomt, herken je moeiteloos de kathedraal en het stadhuis: meer nog de de grote kerk zal dat stadhuis toen de trots van Antwerpen geweest zijn, want het was pas af: het is gebouwd van 1561 tot '64. En natuurlijk was het een pronkstuk: het eerste burgerlijk gebouw in de Nederlanden in renaissancestijl.

Dat de 'stroom' voor de Antwerpenaar een soort van godsgeschenk was, daarvan is hij zich kennelijk altijd bewust geweest: de rivier en de rede waren altijd een geliefkoosd onderwerp van schilderijen. Vroeger was er natuurlijk nog veel meer natuur in de buurt van haven en stad: zo hangt er van ene Abel Grimmer een doek uit 1604 met de titel 'De Antwerpse polder en de palinghuizen buiten de Slijk- of Lillopoort'. Van dat landschap schiet natuurlijk niets meer over, maar in het MAS kun je nog zien hoe het vroeger geweest is.

Abel Grimmer, De Antwerpse polder, 1604

De Rede werd bij voorkeur geschilderd vanaf Linkeroever, die kennelijk toen bekend stond als het 'Vlaams hoofd', want daar begon allicht wat nu Oost-Vlaanderen is. Je ziet natuurlijk heel de stad, de Onze-Lieve-Vrouwetoren, de toch nog druk bevaren Schelde en een prachtig licht daarboven.

Jean-Baptiste Bonnecroy, De rede van Antwerpen vanaf het Vlaams hoofd (1658)

Het jongste werk komt uit 1878 en stelt de rede in 1870 voor; het is van de hand van Robert Mols. Het panorama is bekend, de schepen op de rivier zijn het bewijs van een bedrijvige havenstad: zo zien de Antwerpenaar en de stad zichzelve kennelijk het liefst. Bovendien is het een zeer groot schilderij: het meet zowat 9 bij 3 meter: dat is natuurlijk ook mooi meegenomen!

Robert Mols, De rede van Antwerpen in 1870 (uit 1878)

Als je dat zo allemaal bekijkt, begin je te begrijpen hoe komt dat - of waarom - de Antwerpenaar zo trots is op zijn stad: over chauvinisme zullen we het hier niet hebben. Maar dat het verleden jaar nog het MAS geopend heeft - iets om heel trots op te zijn - lijkt me toch iets te zeggen over de stad. Ik wil er graag komen, in het MAS en in de stad. Het heeft iets, meer dan Turnhout. Maar wij hebben eindelijk bijna ook een fatsoenlijke Grote Markt, al is die van Antwerpen mooier.

Addendum

Lees ik vandaag (4 februari) in mijn krant dat het schilderij van Robert Mols uit zijn ophanging losgeraakt is en daarbij naar voren is gevallen. Daardoor raakte het een fiets, een authentieke velocipède uit 1870, en dat veroorzaakte dan weer een scheur van 75 cm in het doek. Grootsheid in verval: tragisch, zeer tragisch.

Emile Zola: Germinal - een belevenis

2012-01-27T07:46:00.000-08:00

Stap ik nog eens 'De Boekuil' binnen, vind ik daar voor € 10 'De mijn' van Emile Zola: 'De mijn', want dat is de Nederlandse titel van het meesterwerk 'Germinal'. Voor zo weinig geld kun je niet sukkelen, en het boek wordt het mijne. Jammer van de titel in onze taal: alles speelt zich natuurlijk in en rond een mijn af, maar de Nederlandse uitgeverij van deze 'Rainbow Pocket' is er zich waarschijnlijk bewust van dat 'Germinal' in Nederland niet veel betekent, terwijl in Vlaanderen 'Germinal' toch duidelijk met het socialisme verbonden is. Bovendien is de Franse titel ook duidelijk programmatorisch: 'Germinal' was in de Franse republikeinse kalender de kiemmaand, en dat wil natuurlijk iets zeggen. Het is een klein voorbeeldje van 'traduttore traditore', maar het is nu eenmaal zo. Na 'germinal' volgt overigens 'floréal', de bloeimaand, maar niet in het boek helaas. Op de kaft staat ook nog een leuke vondst: volgens een wervend tekstje gaat het om 'een vlijmscherpe schets van het kapitalisme aan het einde van de twintigste eeuw'. Honderd jaar te laat, maar voor 10 euro kun je niet alles hebben. En hoe je een roman van 550 pagina's een schets kunt noemen, is mij ook niet zo duidelijk. Amsterdam en Rotterdam zijn ook niet op een dag gebouwd natuurlijk.

Emile Zola

Het gaat in het werk over de strijd op leven en dood tussen kapitaal en arbeid, waarbij de arbeiders ten slotte weer eens - voor de laatste maal suggereert en hoopt Zola - verslagen worden, maar het zaad van het klassenbewustzijn, verzet tegen onrechtvaardigheid en uitbuiting, opkomen en vechten voor eigen recht is gezaaid, en volgens de laatste zin:

'Mensen groeiden daar, (in de mijnen van Noord-Frankrijk) een zwart leger van wrekers, dat langzaam ontkiemde in de voren en opgroeide voor de oogst van de toekomstige eeuw. en weldra zou dit kiemen de aarde opensplijten.'

Het Frans voor 'kiemen' is 'germer', en door dat woord hier nogal nadrukkelijk te gebruiken kan Zola helemaal op het einde van zijn roman zijn titel nog eens duidelijk kracht bijzetten.

Het verhaal is in de grond van de zaak redelijk eenvoudig: een jongeman komt uit de Provence in het noorden van Frankrijk werk zoeken: Etienne Lantier heet hij. Als nauwelijks geschoolde arbeider komt hij in een mijn terecht - Le Voreux, wat 'de vraatzuchtige' betekent - leert er vrij snel de uitbuiting, de lage lonen en de afschuwelijke arbeidsomstandigheden kennen, ontdekt gaandeweg het socialisme, studeert op eigen houtje bij, wordt leider van de arbeiders. Na een onaanvaardbare loonsverlaging wordt hij de aanvoerder van een staking, die na twee en een halve maand mislukt: de mijnwerkers zijn uitgehongerd, het leger heeft op ze geschoten - Fransen schieten op Fransen! - een Russische gevluchte anarchist veroorzaakt nog een catastrofale mijnramp waarbij 'Le Voreux' compleet door de aarde wordt verzwolgen. Etienne gaat ten slotte naar Parijs om vandaar uit de strijd voor de arbeiders voort te zetten.

Een uitgave van 'Livres de Poches'

Natuurlijk gebeurt er veel meer in dit boek: de kapitalisten - les bourgeois - die de zaken in handen hebben, spelen vanzelfsprekend ook een prominente rol, zoals het monster 'kapitalisme' dat in Parijs zit en aller levens bepaalt. Ces bourgeois zijn niet allemaal door en door slecht, evenmin als de mijnwerkers een voor een heiligenbeeldjes zijn. Hun enige plezier is woest en gevoelloos promiscue gedrag, jonge meisjes worden zonder pardon genomen en bezwangerd, wat weer tot meer armoede en honger leidt: de vicieuze cirkel is rond. De bourgeoisie heeft al niet veel meer moraal, maar hun façade is sterker: minnaressen en ontrouw zijn legio, machtsmisbruik tegenover en chantage van jonge arbeidsters zijn alles behalve uitzonderlijk. En honger dat de werkende klasse leidt: om het vege lijf te redden gaan ze ten slotte tegen hun zin weer aan het werk. Staking mislukt! En daar komt dan de geprovoceerde ramp nog bovenop.

Beeld van de werkende klasse

Wat onder andere het 'mooie' van dit boek, is: de miserabelste ellende en de ellendigste miserabiliteit springen voortdurend van de bladzijden, maar de mensen vechten er tegen, en ondanks alle falen blijft er hoop: er is iets ontkiemd.
Voor de spanning moet je dit boek niet echt lezen: wel voor de vaart die erin zit, het tempo, de bezieling van de auteur, de verpletterende indruk die het maakt. Op mij tenminste. Op een bepaald ogenblik, en heleboel pagina's, trekt een stoet van zo'n drieduizend stakende mijnwerkers van mijn tot mijn in de buurt, en Zola verhaalt dat zo meeslepend en indringend dat ik na die betoging zelf moeë benen had, ik leek het fysiek gewaar te worden. Het boek kruipt letterlijk onder je huid, zijn uitwerking liet mij niet met rust. Zelden zo'n gevoel gehad na een boek, en ik heb toch al wel eens iets gelezen, al zeg ik het zelf.

'Germinal' is het heroïsche epos van de arbeidersstrijd mythisch: heel erg aards en geloofwaardig. En zoals in de oude epen de goden op wraak zonnen en straften, zijn het hier vooral de werkers die die rol over nemen, of tenminste dat met de inzet van al hun krachten proberen. En mythisch: als de mijn 'le Voreux', de vraatzuchtige dus, door de aarde opgeslokt wordt is dat tezelfdertijd een voorbeeld van tragische ironie en immanente rechtvaardigheid: het lijkt wel of Moedergodin Aarde - Gaia - terecht wraak neemt: een mythische dimensie is dat.

In 2012 is er natuurlijk heel veel veranderd, en gelukkig maar. Toch denk ik dat het kapitalisme en het globalisme van vandaag nog altijd dezelfde mentaliteit 'des bourgeois' probeert te handhaven. Of leven wij niet in Europa, in de EU, heden ten dage?

Zola's Germinal verscheen voor het eerst in 1885: einde van de twintigste eeuw, zoals 'Rainbow Pockets' zegt. Ten zeerste en uiterst aanbevelenswaardig. Vind ik. Voor mij was het een uitzonderlijke belevenis, heel zeker weten.

Winter: levende vennen

2012-01-17T13:30:00.000-08:00

'Prachtig winterweer vandaag': zo opende olijke Frank de Boosere zijn weerpraatje, en hij hoopte dat 'u ervan genoten hebt', want de volgende dagen zou het weer een andere richting uitgaan. En natuurlijk heb ik ervan genoten: ik ben nog eens in het Vennengebied gaan kijken, wat dacht je? De vorige keer zal eind oktober 2011 geweest zijn, maar als de zon zo klaar in de lucht staat, trekken de vennen me weer naar buiten, ook al is het dan eerder fris. Maar er zijn oplossingen: ik rijd met de auto tot aan de vennen, laat daar mijn scootmobiel te land tussen nogal wat water, en dan is er best een fris tochtje te maken.

In tegenlicht: op de voorgrond de 'Kleine Klotteraard', op de achtergrond het 'Haverven', ertussen watervlakjes die ook 'ven' kunnen worden

Er is flink gewerkt in het Vennengebied, de laatste twee maanden van het vorige jaar. Heel wat bordjes zijn er bijgeplaatst, met uitleg over wat er in het gebied allemaal gebeurt: de teksten hebben dan titels als 'Van akker tot heide', 'Levende vennen', 'Meer leven in het ven', en die titels maken meteen duidelijk wat de bedoeling van de werken is: de natuurrestauratie moet voor meer leven zorgen, en wie kan daar tegen zijn?

Dit bordje staat eigenlijk op Merksplas, tegenover de twee plassen die bekend staan als 'De Kasteeltjes'. De graafmachine op de foto is bezig het grotere deel van de Kleine Klotteraard uit te baggeren, en dat ligt dan weer op Turnhout, dicht in de buurt, aan de andere kant van het Zwart Water. Door die baggerwerken heeft dat ven de laatste maanden van 2011 droog gestaan, maar nu is er weer helder water, zij het vandaag onder een dun laagje ijs.

De 'Kleine Klotteraard': opnieuw vol

Ook aan natuurreservaat Zwart Water is gewerkt: de wandeling door het gebied is toegankelijker gemaakt - hoewel met een scootmobiel kom je er niet door - hier en daar is een poortje getimmerd, en aan een hoek van reservaat - vlakbij het bordje 'Laat u niet beetnemen' (door teken wordt bedoeld) - is een kijkplatform gebouwd, zo'n 1,75 m hoog, zou ik denken. Zo kun je het gebied eens vanaf een ander standpunt bekijken: mooi vind ik dat.

Het nieuwe kijkplatform

En wat je dan kan zien: ezels en plas in Merksplas

Welke instanties voor deze natuurinrichting zorgen, weet ik niet zo precies. Natuurpunt is er mee gemoeid, allicht het Agentschap voor Natuur en Bos, en het project krijgt steun van het 'Life+ fonds van de Europese Unie': dat het zeer zinvol is, en dat je de vooruitgang ziet, dat weet ik wel zeker.

Ik ben nog nooit zo vroeg op het jaar in het Vennengebied geweest, maar Frank de Boosere kan gerust zijn: ik heb vandaag genoten, van het weer en de natuur. Meer moet dat niet zijn.

Herman Melville: Moby Dick

2012-01-08T08:43:00.000-08:00

Af en toe moet je toch eens een iets ouder boek lezen dat bekend staat als een meesterwerk van de literatuur, de westerse of de Amerikaanse in dit geval. Herman, vriend en bekwaam zeiler, raadde me 'Moby Dick' van Herman Melville aan: die schreef het werk in anderhalf jaar tijd, in 1850-51, en hoewel het aanvankelijk niet erg succesrijk was, bleek het vanaf 1920 onbetwistbaar tot de Amerikaanse literaire canon te behoren, en wordt het erkend als een van de hoogtepunten van de literatuur.

Lees ik vlak voor Kerstmis in de boekenbijlage van NRC Handelsblad een artikel onder de titel 'Beroemd om het verkeerde boek' waarin de auteur, Pieter Steinz, stelt dat 'Moby Dick' niet Melvilles beste werk is: tal van hoofdstukken zijn overbodig, zegt hij - die gaan dan over de walvisvaart en het zeemansleven in het midden van de negentiende eeuw. En ik moet toegeven: ze maken de lectuur niet echt makkelijker, op momenten is het best wel een taai boek. En zo geeft Steinz misschien ook de reden waarom het werk lang op zijn erkenning heeft moeten wachten. Maar hij zegt er meteen ook bij dat het om een zeer rijk boek gaat, dat je het op tal van manieren kan lezen, dat er met andere woorden veel lagen in te ontdekken zijn, en voor mij wordt het daardoor al boeiend.

Herman Melville, 1819 - 1891

Het verhaal gaat over de jacht op de 'Witte Walvis', Moby Dick: die heeft kapitein Achab van de walvisvaarder Pequod, tijdens een vergeefse en hevige strijd om het dier te vangen en te doden, een been afgebeten. Achab is belust op wrede wraak, geobsedeerd door wraakgevoelens en wil Moby op een volgende tocht te allen prijze toch vernietigen: we zullen eens zien wie hier de sterktste is! De bemanning slaagt erin een aantal walvissen te doden: de reis is zeker niet vruchteloos geweest. Maar Achab vindt dat in feite zo belangrijk niet: hij wil Moby Dick, koste wat kost. Het gevecht vindt dan plaats op het einde van het boek, op de laatste 30 bladzijden, en de vier uitgezette sloepen en de Pequod zelf worden door de Witte Walvis vernietigd, alles zinkt, het schip en de expeditie gaan met man en muis naar de haaien. Een man overleeft: Ismaël, de aanvankelijke verteller van het verhaal.

Moby Dick is een uitzonderlijk dier: niet alleen is hij wit, maar buitenmatig groot en zwaar, en hij heeft de daarbij horende kolossale kracht. Hij wordt geregeld de 'Leviathan' genoemd, de duivel, hij is de sterkste zeebewoner, baas van de wereldzeeën of van de Natuur met hoofdletter, en die natuurlijke orde laat hij zomaar niet verstoren. En wie het toch waagt, gaat - letterlijk hier - ten onder. Of hij werkelijk de duivel is, is nog maar de vraag. Hij houdt de wereld - de schepping - in stand zoals hij is: hij lijkt me meer op een wrekende god. Daarom kun je dit boek een mythologisch verhaal noemen: het deed me nogal denken aan 'De Toren van Babel', waarin net zoals hier de menselijke hubris wordt afgestraft.

Hollandse walvisvaarders van voor Melvilles tijd (17de eeuw?)

Van epische - en daardoor van mythologische - proporties is ook de beschrijving van het finale gevecht, het doet aan Homerus denken. Op de lange reis - drie of vier jaren is de bemanning op zee - bevaart de Pequod alle wereldzeeën: het lijkt een lange odyssee, die dan nog fataal afloopt. Erg episch is ook de stijl: Melville heeft geen schrik van lange volzinnen: soms had ik het gevoelen dat ik vertaald Latijn zat te lezen. Hoofdstuk 42 ('Het witte van de walvis') bevat zo'n periode van meer dan één bladzijde: Moby Dick vraagt zowel van walvisvaarders als van lezers enige concentratie. Epische of homerische vergelijkingen gebruikt Melville ook geregeld. En wat me nogal opviel: om zijn lezers een en ander duidelijk te maken grijpt hij geregeld terug naar Europese gebouwen en fenomenen, kennelijk omdat er toen in Amerika nog niets voorhanden was dat zijn bedoelingen kon verklaren.

Tezelfdertijd is het boek wat anderen genoemd hebben 'een encyclopedie' van de walvisvaart en de potvis. Melville beschrijft in extenso de walvisvaart: hoe een dier gevangen wordt, wat er op het schip gebeurt als het gevangen is, wie er van de bemanning welke taken heeft, welke vaklui er aan boord zijn: het beeld lijkt me zeer volledig. En zeer belangrijk: hij beschrijft de potvis zeer nauwkeurig: al zijn lichaamsdelen, hoe zijn kop geconstrueerd is, hoe hij ziet, de kracht van zijn staart, alles zeer uitgebreid. Die dingen houden het verhaal wel op, en in het begin stoorde me dat wel, maar gaandeweg word je daardoor ook meegesleept, krijg je bewondering voor die walvisvaarders, en besef je dat Melville - die zelf op walvis gejaagd heeft - het dier een enorm respect en liefde toedraagt, wat hij dan weer op de lezer overdraagt. Na een tijdje wilde ik veel meer weten over de potvis, hoe het er nu mee staat, of de soort nog in goeden doen is. (De walvisvangst is in 1986 verboden; alleen Japan doet moeilijk: het wil de dieren blijven vangen voor wetenschappelijk onderzoek, maar kennelijk consumeren ze daar ook nog het vlees).

Oersterke potvisstaart

Moby Dick heeft me moeite gekost: het is niet het makkelijkste boek van zo'n 600 bladzijden. En ik ben blij dat ik het in het Nederlands gelezen heb: het bevat zo veel vaktermen over scheepvaart en de walvis, dat je ook in je moedertaal best wat oplet, wil je de draad en de draagwijdte niet kwijtraken. Maar je beleeft iets dat zeer de moeite waard is. Je moet ook wel wat tijd investeren, maar als dat geen probleem is: lezen, dat epos.

'Herman Melville, Moby Dick. Vertaling en nawoord: Barber van de Pol. Athenaeum - Polak en Van Gennep, Amsterdam, 2de druk 2009'

Ten overvloede: Barber van de Pol is een uitstekende vertaalster

Maurice Maeterlinck: Bulles bleues

2011-12-02T05:21:00.000-08:00

Of laten we het eens eventjes over Maurice Maeterlinck hebben, de Franstalige Vlaming die in 1911 als enige Belg tot nog toe de Nobelprijs Literatuur gekregen heeft. 'Matterlinq', rijmend op 'cinq', zegt mijn vriend-romanist, en hij kan het natuurlijk weten. Niet over zijn belangrijke werken wil ik iets zeggen: poëzie, symbolistische toneelstukken, zijn nog altijd bekende 'La vie des abeilles", want van dat alles heb ik niets gelezen, en weet ik dus ook niets.

1911 is nu natuurlijk 100 jaar geleden: dat betekent niet dat er nu een nationale Maeterlinck-hausse aan de gang is, maar hier en daar wordt de man weer onder de aandacht gebracht. Zo is bijvoorbeeld voor het eerst in het Nederlands vertaald en uitgegeven 'Bulles bleues, Souvenirs heureux, Récits'. Dit titel is in het Nederlands overgenomen, met de ondertitel 'Herinneringen van geluk'. 'Bulles bleues' zijn blauwe zeepbellen, blauw omdat die kleur voor Maeterlinck verbonden is met geluk. Hij schreef die jeugdherinneringen, die zich in Gent en Oostakker afspelen, in 1948, een jaar voor zijn dood op 87-jarige leeftijd, toen hij België al vijftig jaar verlaten had: hij is op zijn 35ste naar Frankrijk getrokken.

Je krijgt in het boekje een beeld van het leven van de 'haute bourgeoisie' in de tweede helft van de negentiende eeuw: Maeterlinck is in 1862 geboren, laten we zeggen dat hij het vooral heeft over de jaren 70 van de eeuw. Zijn ouders moeten zeer rijk geweest zijn: vader was rentenier, had een buitengoed in Oostakker met behoorlijk veel grond erbij, hij hield zich bezig met rozen en bijen kweken en bewoog zich in de hoogste verfranste aristocratische kringen van Gent. Het was de tijd van de plaatselijke krant 'La Flandre libérale', krant die ik rond mijn eigen twintigste nog hoorde citeren in het dagelijkse persoverzicht. (Antwerpen had ook zo'n dagblad: 'La Métropole'.) Je kunt rustig stellen dat zijn wereld verdwenen is.

Over zijn schooltijd dit citaat:

p. 27: 'Ik werd naar het college van de jezuïeten gestuurd, dat beschouwd werd als het enige aristocratische college van de stad; de goede priesters konden mij echter niet inpalmen, want telkens ik naar huis kwam en vertelde wat er die dag allemaal was gebeurd en gezegd, antwoordde mijn vader:
   'Ja, altijd weer diezelfde onwaarschijnlijke verhalen, we kennen dat...'
   'Papa,' zei ik,' het gaat nu allemaal over de viering van het Heilig Hart van Jezus, ze willen dat ik lid word van die congregatie.'
   'Het Heilig Hart... dat is niet eens afgoderij, dat is charcuterie.'

Die school was overigens het Sint-Barbaracollege.

Iets voor 1880 moet die anekdote gedateerd worden: vader Maeterlinck wond er geen doekjes om. De zoon publiceerde het eerst in 1948, en toen was dat hier waarschijnlijk nog een blasfemie. Maar het werkje verscheen in het Frans, en in Monaco: wie zou dat hier ooit gelezen hebben?

In het stukje 'Bij de jezuïeten' geeft Maeterlinck echt wel met verve op hen af: als hij over die tijd schrijft, zijn het eventjes geen gelukkige herinneringen.

Hij wijdt ook een hoofdstuk aan 'De Pastoors'. En dat begint zo:

p. 69: 'De jezuïeten draag ik niet diep in mijn hart. Slecht zijn ze niet, maar ze worden misleid door vooroordelen en achterhaalde tradities. Ze tonen zich onbeholpen en missen alle begrip voor jonge mensen, voor wie ze slechts belangstelling hebben in zoverre ze hun noviciaten kunnen bevolken; dat leidt tot hardvochtige en steeds herhaalde misrekeningen, zonder dat ze er wijzer van worden.'
   Pastoors daarentegen heb ik heel graag, vooral de goede pastoors van het platteland, wat bewijs dat ik niet antiklerikaal ben; dat is iets dat ik verafschuw, want het is een van de laagste uitingen van de menselijke dwaasheid.
   Doorgaans zijn het voortreffelijke mensen, de beste die er nog overblijven. Zij vertegenwoordigen een andere wereld. Men zou denken dat zij een andere planeet bevolken, minder ernstig en meer dromerig dan de onze. Soms zijn het heiligen, daar moeten we niet aan twijfelen;...'

'Noviciaten bevolken': het doet me denken aan het 'Klein Seminarie' van Hoogstraten, dat tot in de jaren 50 en 60 van deze eeuw bekend stond als het 'pastoorsfabriekske'. En hij wil wel geen antiklerikaal zijn, maar die 'besten die er nog overblijven' leven wel in een andere wereld. Hij lijkt me te praten over 'les bons curès de campangne', ze leven in een andere wereld, en daar lijkt hij me niet echt te willen zijn. De superioriteit van degene die het beter weet, zit erin, enig paternalisme bespeur ik, ondanks zijn verdraagzaamheid.

Maurice Maeterlinck

Leuk is het portret dat hij van zijn grootmoeders van vaders kant schetst.

p. 97: (Zij) was een soort draak van deugdzaamheid en moet Spaans bloed in de aderen hebben gehad. Ze werd gedomineerd door een bende kapucijnen en augustijnen die de kloosters naast haar woning bezetten, en voor een dagelijkse zonde zou ze haar eigen vader, moeder, echtgenoot, broers, zusters en kinderen hebben verbrand.
Na God werd haar leven bezwaard door een lintworm waarvan ze maar niet verlost geraakte. Ze leeft in mij slechts voort in mijn verzet tegen al wat ze mij heeft willen inprenten. Bij elk van mijn boeken moet ze, volgens wat ik veronderstel te weten van het hiernamaals, scherpe kreten slaken die ik niet kan horen. Die klinken wellicht zoals het geschreeuw dat op een avond de bijkeuken deed daveren, toen ze er de oude kokkin op de schoot van de oude koetsier betrapte. De hele buurt stond er door op stelten. Als boetedoening ontzegde ze ons drie weken lang elk dessert, om zo de hemel te danken, omdat het huis waarin zich de onherstelbare misdaad had voltrokken, niet door de bliksem was getroffen.'

Echt wild van die oma was de schrijver niet echt, dat is het minste wat je kunt zeggen. Enige overdrijving is de oude Maeterlinck allicht niet vreemd, maar hilarisch is het wel, maar in de grond ook zeer ernstig en droevig. En hij mocht dan liever geen antiklerikaal genoemd worden, godsdienst lang bij hem niet in de bovenste la, en zeker niet kwezelarij en bigotterie op de meest ultramontaanse wijze. En terecht, natuurlijk.

En die 'Bulles bleues' zijn best lezenswaard. En je leert er het rijke verlichte leven van 'la Belgique' uit de negentiende eeuw een beetje mee kennen. En ik heb een morele vaderlandse plicht vervuld: toch iets gelezen van onze Nobelprijswinnaar, zij het vertaald in het Nederlands.

De Modernen - Antwerpen, Fabiolazaal - III

2011-11-28T07:06:00.000-08:00

Met 'La Prima Donna' zijn we dan toch al een eind in de 20ste eeuw beland: uit die periode hangen er nog wel een paar werken, maar de meeste zijn van voor de Tweede Xereldoorlog. En ook wel van bekende meesters: je komt Marc Chagall tegen met een doek uit 1927-28, dat 'Bij het raam' heet, en dat echt wel een typische Chagall is: veel groen, blauwe lucht, met zon en maan, een eerder schetsmatig interieur, met bloemen en bladeren daarin, een vrouw die een poesje schijnt te lokken, een mannetje dat door het naar binnen openstaande raam kijkt, en rechts van onderen zie je dan nog een tweede ventje boven een imaginaire vloer komen piepen. Het goede humeur van de schilder straalt ervan af, maar je moet wel een beetje aandachtig zoeken. Het is allemaal niet zo serieus, lijkt Chagall te willen zeggen, er mag best humor zijn, laten we eens lachen.

Marc Chagall, Bij het raam

En de vaderlandse moderneren zijn ook aanwezig: Rik Wouters en James Ensor onder anderen. En Jean Brusselmans met 'Pajottenland' (1938): dikke wolken en een groen landschap met kleurvlakjes naast elkaar.

Jean Brusselmans: Pajottenland

Van Roger Raveel - een man die ik echt wel bewonder- hangt er 'De wandeling' uit 1964. Dat doek herken je uit de duizend. Veel wordt er op dat schilderij niet gewandeld: een dorpeling staat in een beekje te plassen terwijl hij uitkijkt over de velden, een Raveelpaal rechts van hem zet hem een beetje apart, een centrale, lege, witte mansfiguur schijnt het allemaal te bekijken. De kunstenaar zelf? Rechts van die figuur loopt een poesje - zoals bij Chagall, maar dan zit het in het raam - voorbij: er wandelt toch iets. Raveel lacht ook liever, vermoed ik. Dorpsleven met vraagtekens weergeven, doet hij, op een milde manier.

Roger Raveel: De wandeling

Ik moet zeggen: ik heb genoten van 'De Modernen' in de Fabiolazaal. Het Museum voor Schone Kunsten heeft best wat waardevols in huis. Als er een Modigliani te zien is, een Botero, Chagall, Wouters, Ensor en Raveel, dan is dat de verplaatsing meer dan waard. De tentoonstelling loopt nog tot 8 januari volgend jaar, maar het is de bedoeling dat in de Fabiolazaal telkens nieuwe keuzes uit de 5.000 stuks moderne kunst van het museum worden getoond. Ik ben benieuwd. Weer naar de Jezusstraat, vlak bij de Meir zal dat worden.

De Modernen - Antwerpen, Fabiolazaal - II

2011-11-27T08:40:00.000-08:00

Pointillisme

Bij die modernen hangen ook twee merkwaardige pointillistische schilderijen: stippeltechniek heet dat in het Nederlands. Het is een uitloper van het impressionisme, wat betekent dat vooral het licht belangrijk is. Er werd geëxperimenteerd, hiet te lande. Zo hangt er een prachtig voorbeeld van Theo van Rijsselberghe, een portret van 'Marie Sèthe, de latere mevrouw Henry van de Velde (1891). De meer dan gegoede bourgeoisie wordt hier afgebeeld: harmonium, partituur open op het instrument, cello erachter, schilderij aan de muur, een dik gordijn, en Marie Sèthe is ook niet bepaald armoedig gekleed. Wat mij in dit werk zo aanspreekt, is de behandeling van het licht: het valt zoals bij Vermeer van links in de kamer, verlicht zeer helder en duidelijk het gezicht en de figuur van Marie Sèthe: zij baadt letterlijk in het licht, trekt alle aandacht, en dat is allicht wat Van Rijsselberghe beoogde.

Theo van Rijsselberghe: Marie Sèthe, de latere mevrouw Henry van de Velde

Nu wil het geval dat er van Henry van de Velde, die zoals Van Rijsselberghe schilderde, maar niet zo lang, net zo'n pointillistisch werk hangt. Beide heren waren vrienden, van dezelfde leeftijd, en Van Rijsselberghes 'Marie Sèthe' moet Van de Velde erg bevallen zijn, kan ik mij indenken. In zijn 'Vrouw bij het raam' (1889) kun je goed zien waar Van de Velde zijn mosterd gehaald heeft. Ik vind het werk niet zo sterk als dat van Van Rijsselberghe, de lichtinval is wel centraal, maar het licht heeft niet datzelfde 'verlichtend' effect, de vrouw kijkt naar rechts en niet naar links, maar op haar wordt hetzelfde procédé toegepast als op Marie Sèthe. Waarschijnlijk besefte Van de Velde de schilderen niet zijn grootste sterkte was, en is hij met succes andere paden gaan bewandelen. Een van zijn bekende weken is de Boekentoren van de Universiteit Gent.

Henry van de Velde: Vrouw bij het raam

Twee andere vrouwen

Het schilderij dat op de cover van de bezoekersgids staat, is een 'Zittend naakt' van Amadeo Modigliani (1917). In vergelijking met de andere tentoongestelde werken is het van een verbluffende vrijmoedigheid, erotisch geladen: je moet alleen maar naar die ogen kijken! Maar Modigliani werkte in Parijs, en daar was kennelijk iets anders aan de hand of mogelijk dan in Vlaanderen of België.

Amadeo Modigliani, Zittend naakt

Het eerste schilderij dat je ziet als je de tentoonstelling binnenkomt, is 'La Prima Donna' van de Colombiaan Fernando Botero; het is van 1967 en daarmee een van de recentste werken die er te zien zijn. Het is meteen een schot in de roos: een prima donna is de belangrijkste operazangeres van een uitvoering, maar heel ernstig komt dit werk niet over. Deze donna heeft de typische corpulentie van al de Boterofiguren, een redelijk belachelijk kapsel, een eerder beate glimlach, een vos rond haar heel brede schouders, de obligate roos in haar corsage, handtasje en kostbare handschoen in haar rechterhand, en een parmantige strik aan haar linkerzij. Cadeauverpakking lijkt het wel. Als je het mij vraagt: satire is dit, in alle betekenissen indrukwekkend, en zeer geslaagd.

Fernando Botero: La Prima Donna

'De Modernen' loont echt wel de moeite, en dan heb ik het nog niet over landschappen en aanverwante gehad.

De Modernen - Antwerpen, Fabiolazaal - I

2011-11-27T06:58:00.000-08:00

Zoals we weten: het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen is gesloten tot ergens in 2017: het wordt gerestaureerd, gerenoveerd, opgeknapt en uitgebreid bovendien. Grondig lijkt het wel, want het duurt een tijdje. Maar het mag ook wel, want echt blits zag het er niet meer uit.

Ondertussen kunnendelen van de collectie nog wel elders gaan bekijken: de modernsten worden voor een deel in het MAS tentoongesteld, Lier heeft 'Bruegelland, Mechelen Rik Wouters in het Schepenhuis, en 'De Modernen' hangen in de Fabiolazaal in Antwerpen zelf. Tenminste, 'een buitengewone bloemlezing van 55 schilderijen' zoals de handzame bezoekersgids me vertelt. De allermodernsten, zoals Tuymans en anderen zie je niet, maar je krijgt toch een representatief overzicht van Belgische en internationale schilderkunst van zowat 1850 tot 1970.

Antwerpen ontbreekt natuurlijk niet, met 'De schilderijenliefhebber' van Henri de Braekeleer (uit 1884), een eerder braaf genrestuk, maar er is ook een 'Aardappelrooister' van Van Gogh (1885), een werk kennelijk uit de tijd van voor zijn ontdekking van het licht in Zuid-Frankrijk. Niet de bekendste Van Gogh, maar hij is er toch. Een soort van 'Wiedergutmachung', nadat de schilder van de Antwerpse Academie was weggestuurd, wegens niet goed genoeg (voor de smaak van die tijd dan.

Vincent van Gogh, Aardappelrooister

Misschien wat sentimenteel, maar toch vertederend en pakkend zijn de 'Twee Waalse boerenkinderen' van Léon Frédéric (1888). In 1997 werd dat schilderij gebruikt op de affiche en de catalogus van de tentoonstelling 'Het volk ten voeten uit - Naturalisme in België en Europa 1875-1915'. het makt nu dezelfde sterke indruk op mij als toen. Die Frédéric, een beetje vergeten, was de zoon van een welstellend juwelier, maar heeft in zijn werk vooral blijk gegeven van sociale bewogenheid en boeren en arbeiders en hun miserabele omstandigheden geschilderd. Met enig talent, vind ik.

Léon Frédéric, Twee Waalse boerenkinderen

Nogal wat werk van Vlaamse expressionisten hangt er: Gustaaf van de Woestijne, Gustaaf de Smet, Permeke zijn met een of meer doeken vertegenwoordigd. Van Permeke is er een 'Vissersvrouw' uit 1920; ik houd niet erg van de man: zijn werk is me te bruin, te donker, te aards, vaak te monumentaal verwrongen, maar dit vind ik toch goed: meer licht in het schilderij, en eerder realistisch is het.

Constant Permeke, Vissersvrouw

Een spoor van modern stadsleven vind je in 'De likeurdrinksters' van Gustaaf van de Woestijne (1922): na de Eerste Wereldoorlog is er plaats voor andere mensen dan boeren, vissers en arbeiders. Rijkere lui gaan op café, er liggen twee boeken op tafel, de roos symboliseert welke liefde dan ook, de jonge dames kijken hem vragen aan, zo van 'Wat gaat hij van ons maken?'

Tot dusver is het allemaal vrij traditioneel, als men expressionisme traditioneel mag noemen tenminste. Er hangt echter ook werk waarvan we de geest beter aanvoelen, de geest die eruit spreekt is meer verwant met die van tegenwoordig. Want de periode 1850-1970 is uiteraard geen monolithisch tijdperk waarin niet naar andere paden werd gezocht. Er was nog een en ander te ontdekken.

Vorstelijk verzameld - Groeningmuseum Brugge

2011-11-24T06:28:00.000-08:00

Het Groeningemuseum in Brugge wil al wel eens een tentoonstelling organiseren die ik de moeite van de verplaatsing waard vind: 'Van Eyck tot Dürer', 'De eeuw van Van Eyck', Memling zijn al aan de beurt geweest. Nu loopt er 'Vorstelijk verzameld', Vlaamse schilderkunst uit de vijftiende en zestiende eeuw, verzameld door de Oostenrijkse Habsburgers. Het zijn werken die sinds die tijd altijd in Wenen gehangen hebben, tegenwoordig in het 'Kunsthistorische Museum' en die nu voor het eerst weer naar Vlaanderen terugkeren.

Brugge wilde zich met deze tentoonstelling nog eens duidelijk profileren als 'bakermat van de Vlaamse primitieven', en liet op 12 oktober een bijlage bij De Standaard verschijnen, met onder andere een interview met Till-Holger Borchert, conservator van het Groeningemuseum, en uitermate onderlegd als over de 15de-eeuwse Vlaamse schilderkunst gaat. Bovendien was dat artikel fraai geïllustreerd met werken die op de tentoonstelling te zien zijn: in plaats van een kleurenfoto in de krant wil je dan de schilderijen natuurlijk wel echt zien.

En dat is de moeite, als je het mij vraagt. De tentoonstelling is thematisch geordend: je ziet portretten, genrestukken (de overvloed aan etenswaren) en landschapsschilderkunst.

Joachim Patinir: De Heilige Catharina, 1510

Die landschapsschilderkunst is in de late vijftiende eeuw en vooral in de zestiende eeuw een apart genre geworden: voordien was het landschap de achtergrond van een religieus tafereel, maar langzamerhand wordt het landschap an sich het belangrijkst. Dat kun je mooi zien op het doek van Joachim Patinir dat de mislukte terechtstelling van de Heilige Catharina voorstelt. Dat wil zeggen: aan de rechterkant zie je de miraculeuze redding van Catharina, maar het zal duidelijk zijn dat het Patinir te doen was om het landschap dat zo goed als heel het werk vult: de weinige mensen die je ziet en de geredde Catharina lijken niet zo erg belangrijk.

Die Patinir kwam eigenlijk uit het graafschap Namen, uit de plaats Bouvignes-sur-Meuse, maar is zich in Vlaanderen als schilder komen bekwamen, en mag beschouwd worden als 'Vlaamse Primitief' en als de eerste echte landschapsschilder. Hij is in 1520 in Antwerpen gestorven. Zijn verhaal doet nogal denken aan dat van Roger de la Pasture, die bekend is als Rogier van de Weyden, en die uit Doornik kwam.

Pieter Bruegel de Oude: De zelfmoord van Saul,1562

Iets gelijkaardigs zie je in 'De zelfmoord van Saul', van Pieter Bruegel. Het is echt geen groot schilderij, maar het zit vol leven, en dood in dit geval. Links zie je Koning Saul en zijn dienaar die zich op hun zwaard gestort hebben, en de reden daarvoor zie je rechts: het machtige leger van de Filistijnen dat de beslissende slag gewonnen heeft. Het doek kan een bijzonder dramatisch effect niet ontzegd worden. Volgens de bijbel zou deze Saul de eerste koning van Israël geweest zijn; zijn koningschap wordt gedateerd einde elfde eeuw v.C. Maar behalve de zelfmoord en het triomferende leger toont dit werk weer een staaltje van landschapsschilderkunst. Het landschap is zelfs zo weids dat het de mensen op de voorgrond een beetje van ondergeschikt belang maakt, zo lijkt het wel.

Als je dan echt 'landschap om het landschap' wil, moet je wachten tot in de zeventiende eeuw: dan zie je een werk van Joost de Momper de Oude, en daar speelt de mens geen rol meer in. Dan zijn we al rond 1620-1630.

Joos de Momper de Oude, Groot berglandschap, +/- 1620-1630

Enkele portretten zijn ook echt wel de moeite waarde. Eentje is van Michael Sittow, de Estse Vlaamse Primitief. Deze man is geboren in Tallinn, kwam naar Vlaanderen om de finesses van het vak echt onder de knie te krijgen - Tallinn was net als Brugge een Hanzestad - en hij heeft voor de toenmalige groten der aarde - dat wil zeggen: van Europa - gewerkt. Van hem is een ingetogen portret van Mary Rose Tudor te zien, een zuster van Hendrik VIII. Deze schilder geeft je ook een idee van de vermaardheid van de Vlaamse Primitieven: niet alleen kwamen kunstenaars uit Doornik en Bouvinges-sur-Meuse naar Vlaanderen, maar zelfs een uit het toen zeker nog verre Estland.

Michael Sittow, Portret van Mary Rose Tudor, +/- 1514

Ten bewijze van de kwaliteit van die kunst hangt er ook een portret van de Brugse goudsmid Jan de Leeuw, gemaakt door Jan van Eyck himself. De Leeuw kijkt met vaste, zelfbewuste blik de toeschouwer vrij en vrank en recht in de ogen, hij houdt met duim en wijsvinger een ring vast, misschien als bewijs van zijn kunnen, of welstand? Arm zal hij wel niet geweest zijn: je portret laten schilderen door Van Eyck was niet voor iedereen weggelegd, hij draagt een fraai hoofddeksel, en de kraag en de mouwen van jas zijn met bont afgezet. Hij vindt zich wel iemand, deze
Jan de Leeuw, deze gegoede 'poorter' van Brugge. En dat laat hij dan ook met verve zien: een voorbeeld van bescheidenheid lijkt hij mij niet echt te zijn. Dit portret is duidelijk meer dan een pasfotootje van tegenwoordig (er zal ook veel meer tijd, moeite en vakmanschap aan besteed zijn).

Jan van Eyck: Portret van de Brugse goudsmid Jan de Leeuw, 1436

En dan hangt er nog een tweeluik van Hugo van der Goes: 'De zondeval' en 'De bewening van Christus', van omstreeks 1480. Eigenaardig schilderij is dat: Eva heeft een appel in haar linkerhand, en plukt met haar rechter al de tweede: Adam zal ook zijn deel van de schuld krijgen. Een slang zie je echter niet: die is vervangen door een vrouwelijk wezen (natuurlijk, de erfzonde is de schuld van de vrouw) maar dat wezen ziet er eerder uit als een soort van draak, compleet met staart, maar met een mensenhoofd. Dit soort verleidster had ik nooit eerder gezien, maar de kern van het verhaal en de boodschap blijft natuurlijk onveranderd.

Hugo van der Goes: De zondeval

In de vaste collectie lopen we nog even voorbij Van der Goes' 'De dood van Maria', voor het schitterende blauw en de prachtige compositie van de kleurvlakken. Ik vind het een bijzonder geslaagd werk, ik kan er niet voorbij zonder het nog eens aandachtig bekeken te hebben. Foto maken hoort er dan natuurlijk ook bij.

Hugo van der Goes: De dood van Maria (detail)

En zo hebben we gezien dat de vorsten die toen nog niet konden weten dat ze aanleiding zouden geven tot de tentoonstelling 'Vorstelijk verzameld' niet echt een slechte smaak hadden. Tenminste, dat vinden wij, of ik, er tegenwoordig van. En dat het 'Kunsthistorische Museum' in Wenen kennelijk ook de reis waard is. Maar dat is natuurlijk weer iets minder evident. Ik zou er toch eens over moeten denken.

Stefan Brijs: Post voor mevrouw Bromley

2011-10-30T03:06:00.000-07:00

Het gebeurt me niet al te vaak dat ik een boek van iets meer dan 500 bladzijden in twee dagen - twee grote leesbeurten, zeg maar - uitlees. Nu, ik ben op pensioen, tijd is geen probleem. Maar dan nog. Het is me gisteren en eergisteren overkomen met 'Post voor mevrouw Bromley' van Stefan Brijs. Ik heb al wel eens meer een boek gelezen, maar als zoiets gebeurt, dan moet de roman toch wel echt goed geschreven zijn. Meeslepend was hij, ik werd er doorgezogen. En na de laatste bladzijde stelde ik vast dat het me zeer geraakt en geroerd had, en ontroerd. Ik moest er eventjes van bekomen.

Het begin - de eerste twee alinea's - vind ik al meteen meesterlijk:

'Martin was veranderd. Dat viel me meteen op toen hij in de deuropening verscheen en opgewonden verkondigde dat het oorlog was. Het was woensdagochtend 5 augustus 1914. Ik zat te lezen in Paradise Lost. Zijn komst verraste me meer dan zijn woorden. Ik wist niet wat te zeggen.
'Dat is verdomd goed nieuws, niet?' vroeg hij, verbaasd dat ik zijn enthousiasme niet spontaan deelde, en als om me te overtuigen voegde hij eraan toe: 'We zullen die Duitsers eens 'n lesje leren!'

Mijn nieuwsgierigheid was gelijk gewekt: wie is Martin, hoe is hij veranderd, hoe was hij vroeger, wie is 'me', waarom zit die in 'Paradise Lost' te lezen? Hoezo, een nieuwe oorlog is goed nieuws? En die Duitsers eens eventjes een lesje leren? Zij hadden het over 'ein frischer, froher Krieg'. Beiden hebben zich schromelijk vergist, maar dat wisten ze in augustus '14 nog niet. En 'ten oorlog trekken' met Paradise Lost samenbrengen: dat is natuurlijk ook geen toeval. Dat kan wel iets worden, denk ik dan.

In 'Het Thuisfront' - de eerste helft van het boek, en we zijn in de Londense wijk Hoxton - krijg je dan het conflict tussen jonge mannen, of jongens die per se willen gaan vechten, en anderen die liever blijven studeren (Engels), ook al zijn ze oud genoeg voor de dienst, of een die in zijn laatste jaar Duits zit en zich nog niet kan indenken dat hij tegen de Duitsers zou gaan vechten, want zulke barbaren als ze afgeschilderd worden, kunnen dat niet zijn, daarvoor is hun cultuur te rijk. Brijs citeert nadrukkelijk Heinrich Heine en Johann Goethe. De ik-persoon heeft het uitgebreid over John Keats en zijn brieven aan zijn geliefde Fanny, van Miltons Paradise Lost lees je fragmentjes, en zelfs een stroofje uit een van de Lucy Poems van Wordsworth.

Lord Kitchener, de minister van oorlog, probeert zoveel mogelijk mannen te mobiliseren: de druk op de dienstweigeraars wordt onhoudbaar, druk ook van eigen vrienden en kennissen: vriendschap en trouw (in de betekenis van 'loyalty') worden zwaar op de proef gesteld, de propaganda heeft het over de 'Hunnen' en hun barbaarsheden (de brand en de verwoesting van Leuven), elke Brit 'Killed in Action' vocht tot zijn laatste snik en is bijgevolg een held. Van veel nuance geven ook de Britten geen blijk, wel van valse troost wanneer weer eens ouders of geliefden van een gesneuvelde zoon, broer of vriend op de hoogte gebracht moeten worden.

Lord Kitchener met zijn priemende wijsvinger, ook schuld inducerend

In het tweede deel - Het Westfront - zitten we op het continent, in de oorlog zelf. Geen doorlopende beschrijvingen van epische gevechten en ontberingen in de loopgraven krijg je, wel een eerder zakelijk verhaal over hoe het leven en de dood er aan toegaan. De belangrijke personages hebben allen een behoorlijke splinter in hun ziel, meer een granaatscherf bij wijze van spreken. Ze proberen berichten aan het thuisfront zo zacht mogelijk te maken - 'zo weinig hard mogelijk' drukt het beter uit - en degene die In Engeland zo tegen propaganda was, voelt zijn hart en zijn empathie en verbloemt en of houdt informatie achter. Hij 'liegt' door de waarheid niet altijd te vertellen: ook een onhoudbare situatie. Enige tragiek kan de roman niet ontzegd worden.

Tegen het einde, wanneer de ontknoping nakend is, belanden we in Talbot House in Poperinge, een Engelse club open voor iedereen die eens eventjes weg moest van het strijdtoneel. Poperinge lag achter het front, het was voor de Britten een stad waar van alles en nog wat te beleven viel, en Engelser dan die club konden ze zich niet wensen. In het boek noemen de Britten de stad 'Pop'. Overigens is Brijs' roman in Talbot House gepresenteerd.

Of deze tekst zo effectief was?

Talbot House zoals het er nu uitziet

De stijl en taal zijn eerder eenvoudig: meestal, korte zinnen, geen adembenemende beelden en vergelijkingen. 'Godenslaap' van Erwin Mortier, ook over 'De Groote Oorlog' heeft een prachtige literaire stijl, maar dat speelt dan ook in een totaal ander milieu. En op momenten moest ik aan jeugdliteratuur denken: het gaat dan ook over twee jongens die volwassenen proberen te worden in de meest extreme omstandigheden. In 'De Standaard' maakt Marc Cloostermans de vergelijking met de boeken van Thea Beckman, maar dat is lectuur voor 12-13-jarigen: dat doet Brijs en zijn 'Post' zwaar tekort. Ik dacht eerder aan 'Allemaal willen we de hemel' van Els Beerten, waarin verraad, leugen en waarheid ook een prominente rol spelen.

'Brijs' nieuwe roman snijdt minder grote thema's aan dan De Engelenmaker' schrijft Cloostermans nog. Dat weet ik nog zo niet: hoe kun je de mens blijven, te midden van onbeschrijfelijke en zinloze gruwel, onvoorstelbaar leed en manieren van sterven die, pas uitgevonden, voor het eerst in de praktijk gebracht werden, en dan moest je nog het evenwicht zoeken tussen leugen en waarheid, en voor het slapengaan in de spiegel kunnen kijken? Als dat geen groot, existentieel thema is?

Voor mij is 'Post voor mevrouw Bromley' een meesterwerk. Op bladzijden 156 zegt een vriend van de ik-persoon: 'Literatuur moet je raken. Alsof er een mes - tsjak - tussen je ribben wordt geplant.' Dat heeft deze roman bij mij zeker waargemaakt.

Zeilvakantie: dag 6: Over de Noordzee terug naar Vissingen

2011-10-24T07:29:00.000-07:00

Ons rest nog alleen van Hellevoetsluis terug naar Vlissingen te varen, maar dan over de Noordzee, zo'n twee kilometer uit de kust. De zee is wat de schippersvrouw noemt rustig, en dat is ook zo - we zitten tenslotte niet in een plonsbadje - maar ondanks die relatieve rust worden enkelen van ons toch zeeziek, en zijn daar behoorlijk van onder de voet.

Op zee varen is toch weer een andere gewaarwording dan op grote, brede binnenwateren: je voelt veel beter de kracht van het water, en dan varen we in feite nog vlak bij de kust. Maar het verschil is onmiddellijk voelbaar. En je kunt natuurlijk niet echt de gebouwen aan de wal goed bekijken: het uitzicht hier is echter veel weidser, je zit in volle natuur. Af en toe zie je in de verte een schip, maar de veranderende wolken en luchten bieden een mooi schouwspel. Je zou zeggen: 'Altijd hetzelfde', maar neen, de hemel is voortdurend anders. Het grijs laat langzamerhand blauw toe, het weer wordt open, en daar kikt de burger van op.

Rustige zee bij grijs weer

Het waait open

Als we de Scheldemonding binnenvaren, voelen we het verschil omgekeerd. Hoewel de rivier hier naar mijn normen toch wel heel breed is, voel je aan het water dat de kracht ervan gebroken wordt door de twee oevers, en nu wordt het voor iedereen rustig.

Nederland in zicht: bijna thuis

Die Scheldeoevers staan natuurlijk niet vol met eentonige hoogbouw: veel strand en duinen zijn er te zien, en al iets dichter bij Vlissingen strandkabines, netjes op een rij, zoals dat in Nederland betaamt.

Het strand met laagbouw

En dan komen we in Vlissingen zelf: de zeilvakantie is gedaan. Ondanks het weer dat niet altijd meezat, was het een zeer bijzondere ervaring: aangenaam gezelschap, goede en onderlegde begeleiders, een zeer bekwame bemanning ('crew' noemen ze het zelf) en de vrouw van de schipper die ons steeds erg smakelijke kost voorzette. Na de 'stille minuut': zomaar meteen in een of andere trog duiken was er niet bij. Ik kan me voorstellen dat het zeilersleven best zo'n moment van overdenken nodig heeft: naast al die natuur mag een beetje beschaving er ook zijn. Want wij zijn de zee niet, hoewel die prachtig was, zeker weten.

Vlissingen: weer grijs

John Constable in Gent - olieverfschetsen

2011-10-24T05:15:00.000-07:00

Op dit ogenblik loopt in het 'Museum voor Schone Kunsten' in Gent de tentoonstelling 'John Constable, olieverfschetsen'. Die Constable is de bekendste niet - overigens zeer ten onrechte -, maar hij is wel oude liefde van mij, dus ik met Vic, mijn vaste tentoonstellingsmaat, daarheen.

Een oude liefde zeg ik: ik heb in mijn bibliotheek nog een boekje over hem staan, gekocht in 1963 of '64, toen ik een jaar of zestien, zeventien was. Het is uitgegeven in een reeks die heette 'Zwarte Beertjes - Kunstpockets', en die nu natuurlijk niet meer bestaat. 25 frank kostten die deeltjes toen: een democratische prijs, waardoor een gewone jongen vrij makkelijk met kunst en cultuur in contact kon komen. En zeer leergierig waren we toen: ik ben ook maar van eenvoudige komaf - vader kleine bediende, moeder huisvrouw - maar boeken waren er wel altijd in huis, en school en je best doen waren belangrijke zaken: je ouders wilden dat je het verder bracht en beter had dan zij, zoals alle andere ouders. En ik zat op een uitstekende school: het Atheneum van Turnhout. Daar is vanaf 1959 de wereld voor mij opgegaan, en ik zoog als een vloeipapier letteren, talen, geschiedenis, kunst en cultuur in me op. Natuurlijk kocht ik dus voor een prikje 'Zwarte Beertjes': Bosch, Titiaan en Paul Klee heb ik ook nog voor me staan.

Maar ik zou het over John Constable hebben. Echt een belangrijke schilder was hij, tijdens de eerste vijfendertig jaar van de negentiende eeuw. Niemand voor hem - ook niet op het continent - heeft zoveel in openlucht geschilderd als hij: hij probeerde de essentie van de natuur te vangen, en datgene wat er voor hem achter zat. In die zin was schilderen voor hem een soort van religieuze bezigheid: hij probeerde het zijnde te vatten, de dingen rond hem. Hij verliet het atelier en de meer academische schilderkunst die toen vooral in de mode was, ging naar gewone onderwerpen dicht bij hem: natuur en landschappen die hij goed kende en waar hij bijgevolg vertrouwd mee was. En wolken en luchten probeerde hij natuurgetrouw, met een haast wetenschappelijke nauwkeurigheid op het doek te brengen. Hij vond trouwens dat landschapschilderkunst als een wetenschap diende beschouwd te worden. Een prachtig voorbeeld daarvan is 'Studie van cirruswolken', uit 1821-22.

Studie van cirruswolken

Het is inderdaad echt een studie, gewoon olieverf op papier, niet groter dan 11,4 bij 17,8 cm. Maar de voorstelling leeft wel: je ziet de wind zonder meer door de lucht en de wolken blazen. En hij had geen middelen om de scène die hij schilderde te 'bevriezen': wat een rake observator moet hij geweest zijn, deze Constable.

Nog zo'n prachtige hemel: Studie van wolken boven een weids landschap, 1830

Weer een echt studiewerk: het meet 19 bij 22,9 cm, het is 'potlood en aquarel op papier'. Op de achterkant staan de notities van de kunstenaar: 'about11 - noon - Sepr 15 1830. Wind - W.' Constable schilderde niet zomaar eender wat zomaar eender wanneer.

Hij kende de kunstgeschiedenis ook zeer goed, hij is niet zomaar uit de lucht komen vallen. Hij was onder de indruk van werken van Rubens, van Jacob van Ruysdael (ook een bedreven lucht- en wolkenschilder) en van de Fransman Claude Lorrain.

De twee topstukken van de tentoonstelling zijn de olieverschetsen (of -studies) voor zijn twee bekendste werken: 'De Hooiwagen' (The Hay Wain - 1821) en 'Het Springende Paard' (The Leaping Horse - 1825). Die studies zijn op de grootte van de latere finale versies, dat wil zeggen 137 bij 188 cm voor De Hooiwagen, en 129,4 bij 188 cm voor Het Springende Paard. Bovendien hebben we hier te maken met olieverf op doek, zodat het echt moeilijk wordt ze niet als volwaardige schilderijen te beschouwen. Maar eigenlijk, om het een beetje populair te zeggen, zijn het 'kladversies'.

De hooiwagen: olieverfschets

Die kladversies zijn echt wel prachtig, maar niet echt af: op bepaalde plaatsen zie je er het roze van het canvas onbeschilderd door piepen. Een beetje ruw zijn die doeken, maar met een zeer vrije hand gemaakt, zeer spontaan lijkt het wel, met vuur en vaart. De echte schilderijen waren in Gent niet te zien: die zijn veilig in het Victoria and Albert Museum gebleven. En als je die dan ziet (op reproductie), merk je dat het resultaat beschaafder, fijner is geworden: de kleuren zijn meer genuanceerd, wat je in de bomen goed kunt merken. Rechts zijn de grijze wolken wit en blauw geworden, wat meer licht geeft en het landschap opener maakt. Bij nader toezien is de finale netversie toch beter dan de olieverfschets, hoewel ik die toch wel erg geslaagd vind.

De hooiwagen: eindversie

Het springende paard: de olieverschets

Wat voor 'De hooiwagen' geldt, is ook zo voor 'Het springende paard': het echte schilderij is weer lichter geworden, de grijze dreiging is weg, de woestheid is eraf.

Opmerkelijk is ook dat de compositie in beide gevallen dezelfde is gebleven: Constable had het van te voren netjes in zijn hoofd, wat waar moest komen. Toch moet ik zeggen dat de schets mij erg aanspreekt: spontaner, ruwer, de natuur komt er krachtiger uit.

Het springende paard: het schilderij

Eigenaardig genoeg, of net niet, heeft Constable tijdens zijn leven in Engeland niet zo heel veel schilderijen verkocht, en hij werd pas op zijn 52ste in de Royal Academy opgenomen, terwijl hij toch al langer een gevestigd schilder was. Frankrijk kon zijn kunst wel erg appreciëren: Delacroix was zeer onder de indruk van zijn werk, en in Frankrijk verkocht hij ook veel meer dan in eigen land. Zijn manier om in openlucht schilderen werd iets later in de negentiende eeuw nagevolgd door de School van Barbizon, en nog later door de impressionisten: hij had zijn betekenis wel, onze Constable. Trouwens, bij een aantal van zijn schetsen is het moeilijk niet te denken aan diezelfde impressionisten, hoewel Constable geboekstaafd staat als romantisch schilder. Hij heeft inderdaad de traditie doorbroken, en vrijheid gezocht: dat is bij uitstek een romantische trek. En zijn schilderkunst was erg vernieuwend.

Deze tentoonstelling wordt in de pers niet zo erg gepromoot, maar volgens mij gaat het om een echte hoogvlieger. Zo heel veel volk was er niet, wat dan weer een voordeel is: je kunt alles wel echt goed bekijken. Dat het zeer de moeite was, zal inmiddels wel duidelijk zijn.

Herfst in het Vennengebied - zilverreiger

2011-10-17T07:00:00.000-07:00

Ook in de herfst is het Vennengebied de moeite waard, vooral als het najaar zo stralend was als een paar weken geleden, en zo klaar en helder als afgelopen weekend. In de buurt van de Klotteraard kun je dan mooie dingen zien: een pracht van een paddenstoel bijvoorbeeld: zijn naam ken ik niet, maar een fraai exemplaar is het zeker.

De onbekende paddestoel

Als je dan dichterbij de Grote Klotteraard komt, zie je een deel van het ven vol kieviten zitten: die verzamelen allicht voor de trekt, want overwinteren doen die vogels hier niet, ze komen pas in de lente terug.

Kieviten: verzameling voor de trek

Canadese ganzen op het ven, met witte vlek op de achtergrond

Wanneer ik over het Bels Lijntje naar de uitkijktoren rijd, hoor ik boven me meer dan behoorlijk wat kabaal: vijf V-formaties van zo'n twintig Canadese ganzen vliegen over, en laten zich eventjes later parmantig neer op het grote ven: een hele massa is het. Gisteren (16.10) zie ik die witte vlek weer: een redelijk grote vogel komt over de grote Klotteraard gevlogen, elegant gezweefd eigenlijk, en gaat in de top van een berk zitten: dezelfde zilverreiger moet dat zijn, die van het ven een deel van zijn habitat heeft gemaakt. Blauwe reigers had ik in de loop van het jaar al wel eens boven het Peerdsven gezien, maar een zilverreiger, dat is toch iets speciaals.

Zilverreiger in de top van een berk

Die grote zilverreiger is afkomstig uit het Middellandse Zeegebied, maar door de klimaatopwarming probeerde de vogel het ook in meer noordelijke streken. Als broedvogel is hij schaars: hij is vooral een doortrekker en is bijgevolg in de winter veel minder te zien. (Ten minste: dat leert mij enig zoeken op Google) Hij kan van 0,75 tot 1 meter worden, zijn spanwijdte bedraagt 140 tot 170 cm: het is al een beetje vogel, kun je wel zeggen.

Wat ik daar ook nog zo leuk aan vind: verleden week was in de pers (de plaatselijke en zelfs een artikeltje in De Standaard) te lezen dat de waterlobelia terug is in het Vennengebied. De nogal grootscheepse werken ter herinrichting van het gebied werpen dus duidelijk hun vruchten af: daar kan een mens alleen maar blij om zijn.

Schapen aan de Grote Klotteraard

En men maakt er nu nog werk van: de Kleine Klotteraard staat er op dit ogenblik leeg bij, want hij wordt ontslibd (maar de werken liggen voor een tijdje stil). En het gras in de buurt wordt kortgehouden door schapen. Zeg nu zelf: dat is in dit geval te verkiezen boven mankracht.

Zeilvakantie: dag 5 - Naar Hellevoetsluis

2011-09-24T05:06:00.000-07:00

Vandaag is de vaart korter: van Willemstad gaat het naar Hellevoetsluis, via de Haringvlkiet van Noord-Brabant naar Zuid-Holland. We hebben vooral water, lucht en licht gezien, maar we zijn toch in drie provincies geweest.

Het poldergebied rond Hellevoetsluis werd al in de tweede helft van de veertiende eeuw in cultuur gebracht, maar in het begin van de zeventiende eeuw werd het een vestingstad, die de militaire en commerciële moest beschermen. De stad werd ook marinehaven, en hier werd de door Piet Heyn buitgemaakte zilvervloot aan wal gebracht.

Vestingstad Hellevoetsluis

De stad moet ooit zeer belangrijk geweest zijn, want in 1798 werd er door de nu nog plaatselijke beroemdheid een zeesluis en een droogdok aangelegd. Dat dokl werd tot in de jaren 70 van de vorige eeuw voor de nieuwbouw en het onderhoud van schepen. Toen het eind achttiende eeuw gebouwd werd, was dat dus echt een onderneming met een grote visie.

Het meer dan twee eeuwen oude droogdok van Jan Blanken

Het verval kwam na 1930 toen de marinehaven naar den Helder werd verplaatst.
Tegenwoordig is Hellevoetsluis een stad met zo'n veertigduizend inwoners die zich vooral op het toerisme richt: er zijn zo maar eventjes zes jachtbavens!

De kerk, die zoals alle kerken gesloten was want er waren geen diensten, heeft dan toch iets merkwaardigs laten zien: er staan geen weerhaan op, maar een patent Lam Gods: hier wijst Christus waar de wind vandaan komt, wxellicht in meer dan een betekenis.

Winderig Lam Gods: dat had Jan van Eyck nog moeten beleven.

Zeilvakantie: dag 4 - Veere en verder

2011-09-22T07:46:00.000-07:00

Woensdag 7.9. - vanaf vandaag wordt het weer beter, dat wil zeggen: we kunnen met het schip veilig varen. Eerst nog een eindje door het Kanaal door Walcheren, richting Veere. Die plaats herken je onmiddellijk aan de kolossale Grote Kerk, ook met een redelijk stompe toren, zoals in Damme, Oostkerke en Lissewege. West-Vlaanderen ligt niet zover af, en in de middeleeuwen was Zeeland natuurlijk ook katholiek. In de loop der eeuwen bleek die kerk ook te groot geworden, en voor de erediensten werd ze onderverdeeld voor protestanten, lutheranen en Waals-gereformeerden. In de loop van de negentiende en de twintigste eeuw werd ze voor van alles en nog wat gebruikt: als stal, overdekt voetbalveld (!), feestzaal en na de watersnoodramp van 1953 als noodstal voor het geredde vee. Prominent en dominant aanwezig is ze wel, de Grote Kerk.

Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk van Veere

Eerst moet je nog door de sluis van Veere: behoorlijk goed gereglementeerd en georganiseerd is zo'n doorvaart, het is nog iets anders dan een rood licht aan de Zeshoek in Turnhout. De schipper staat in radiocontact met de sluismeester, veiligheid is de hoogste priotriteit, en voorkruipen is compleet uit den boze. Je krijgt sowieso bewondering voor de manier waarop de Nederlanders met water omgaan, daar kennen ze iets van: dat is geweten, maar het zelf meemaken is best indrukwekkend.

Als je dan het Veerse Meer en later de Oosterschelde opvaart, kun je genieten van het licht, de steeds veranderende wolken en de luchten. Fenomenaal vind ik het: je kunt dat alles op het vasteland nooit zo zien, en nergens kun je zo ver kijken. En dan zitten we niet eens op volle zee. Je vaart langs de Zeelandbrug, voor het verkeer al opengesteld in 1965, maar toen heette ze nog 'Oosterscheldebrug'. Ze is meer dan 5 kilometer lang, is een hele poos de langste brug van Nederland geweest, en het verkeer rijdt erover alsof het een snelweg was. Ze zijn keien in waterwerken, onze Noorderburen.

Ochtendlicht en -lucht op het Veerse Meer

De Zeelandbrug, tot1967 Oosterscheldebrug genoemd

Matroos Mick aan het optuigen

Zeilen en varen doe je met z'n allen, zei de schipper meermaals: op de foto is allen matroos Mick met de zeilen bezig, maar de schipper staat aan het roer, de eerste stuurman is in de machinekamer bezig - want als er geen of te weinig wind is, en in de binnenwateren wordt er op de motor gevaren - en met zijn allen helpen we brassen: de zeilen naar of uit de wind hangen, een klus waar heel wat getouwtrek aan te pas komt. Er is heel wat verstandhouding en samenhang vereist om zo'n zeilschip veilig door de wateren te sturen, zoveel is duidelijk.

Kortgene: de jachthaven, een bos masten

Zowat elk dorp aan de oever heeft zijn jachthaven, en die zijn soms behoorlijk groot: vrienden van me hebben een boot liggen in Kortgene, en na zo'n tijdje op het water, kan ik me best indenken waarom ze zo aan het water, varen en zeilen verhangen zijn: ik vind het een fundamentele ervaring. Je kijkt uit over een weidse watervlakte, voelt de kracht en de macht van water en wind, je probeert wat sterker is dan jij - de natuur - naar je hand te zetten, ertegen te vechten, dan weer ervan te profiteren, je voelt je eigen nietigheid maar je blijft toch recht: in die zin vind ik varen en zeilen een religieuze ervaring, wat overigens volgens mij niets met godsdienst te maken heeft. Ook de verbondenheid van al wie aan boord is, duidt in die zelfde richting, denk ik dan maar. En dan heb ik het nog niet gehad over de vrijheid die je in die weidsheid ervaart.

Rij bomen langs de oever van de Oosterschelde

En je kunt eens foto's maken die aan de wal niet mogelijk zijn, maar meer dan eens een keer fotografeer je dan een stukje land, dat je vanaf het water natuurlijk anders ziet.

Windmolens: waar kunnen die nog beter staan?

En windmolens natuurlijk, die zijn hier talrijk: de Nederlanders zijn niet dom, wind hier zoveel je wilt, en gratis. Hoe zou je zelf zijn?

Zo komen we - het begint al goed te schemeren, we hebben een hele afstand afgelegd - in Willemstad aan, en dat is in het noorden van Noord-Brabant, aan het westelijke einde van het Hollands Diep. Dat stadje heet zo sinds 1584, ter ere van De Zwijger, de Vader des Vaderlands, die in dat jaar in Delft vermoord werd. Een vestingstadje is het, dat in de Tachtigjarige Oorlog uitgebouwd, maar dat later nog begruikt werd, onder anderen door Napoleon. Zo ademt dit gebied nogal wat geschiedenis, en daar heb ik helemaal niets tegen.

Zeilvakantie: Het Journaal van Bontekoe (dag 3)

2011-09-19T06:30:00.000-07:00

Als je het muZEEum in Vlissingen gezien hebt, loop je nog even de museum shop binnen: wat zou daar aan interessants liggen? Niet dat ik een doorgewinterde zeeman ben, wel integendeel, en maquettes van de maquettes wilde in ook niet dadelijk meenemen, maar je weet maar nooit. En inderdaad, er liggen ook wat boeken, en daarbij het scheepsjournaal van Willem Bontekoe. Het is uitgegeven in de reeks 'Salamander Klassiek' (uitgeverij Athenaeum - Polak & Van Gennep, 5de druk 2007) en hertaald door Thomas Rosenboom, die al eens vaker bewezen heeft dat hij kan schrijven. Ik herinner me dat uit dat journaal een uittreksel stond in onze bloemlezing (De Gouden Poort - ik heb het nu over 1964), maar enige klassikale aandacht werd er niet aan besteed: wij waren en zijn Vlaamse landrotten, geen nazaten van Tromp en De Ruyter. Maar ik koop het wel: het is passende lectuur op een zeilvakantie.

De moderne, hertaalde uitgave

Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1646, en de titel was toen 'Iovrnael ofte Gedenckwaerdighe beschrijvinge vande Oost-Indische Reyse' van Willem IJsbrandszoon Bontekoe uit Hoorn. Bontekoe heeft het daarin over een reis die hij maakte tijdens de jaren 1618 - 1625: hij was dus zo'n zeven jaar van huis weg. Reizen was toen nog een hachelijke onderneming, zeker naar wat toen de uithoeken van de wereld waren. Het is niet voor niets dat het Engelse werkwoord 'to travel' zijn oorsprong vindt in het Franse 'travailler' (maar dat was al in de middeleeuwen gebeurd).

De eerste uitgave uit 1646

Het werk werd het beroemdste reisverhaal uit de zeventiende eeuw: heel veel hadden de mensen nog niet gereisd, en als er dan over geschreven werd, wilden de geletterden dat natuurlijk met veel belangstelling lezen: avonturen en ontberingen in een onbekende wereld, in dienst van de jonge republiek die nog altijd in oorlog was met Spanje! Ik kan me voorstellen dat zo een geschrift niet anders dan succes gehad moet hebben. Het Journaal heeft dan ook meer dan 70 herdrukken gehad, en het is in Nederland altijd populair gebleven: hertalingen tot op de dag van heden.

'Het Journaal' vertelt gewoon de reis van Bontekoe, op een eerder zakelijke wijze: grote literatuur is het niet echt, wel een zeer interessant document. Hij vertrekt op 28 december 1618 in Hoorn (zijn schip heet 'Nieuw Hoorn') met 206 bemanningsleden. Door een onvoorzichtigheid breekt er aan boord brand uit: heel erg, want de 'Nieuw Hoorn' vervoerde ook 360 vaten buskruit, de brand wordt slecht geblust, flakkert weer op, bereikt het buskruit en het schip explodeert. Na de ramp zijn er in totaal nog 72 overlevenden. Die bereiken in een sloep, in hachelijke omstandigheden, Java. Bontekoe krijgt een ander schip en moet naar de Zuid-Chinese Zee: hij moest de handelsbetrekkingen met China aanhalen, en desnoods met geweld de Spanjaarden op de Filipijnen het leven zuur maken. De Tachtigjarige Oorlog naar in Zuid-Oost Azië geëxporteerd! Iets dergelijks hebben de westerlingen nog wel eens gepresteerd. In november 1625 vertrekt Bontekoe weer naar Holland en Hoorn, als schipper van de 'Hollandia'. Als godvrezend man, en aanhanger van de nieuwe, hervormde godsdienst, schrijft hij heel het werk door zijn goede fortuin toe aan God, die hem altijd beschermd heeft.

Willem IJsbrandszoon Bontekoe als gevestigd burger

Uit deze hertaling van Rosenboom toch eventjes een citaat (pp. 129 - 130):

'Ik had mij voorgenomen om met de eerste gelegenheid naar Holland terug te keren - iedere vogel is graag daar waar hij is uitgebroed, zegt het spreekwoord, en ik wist nu uit eigen ervaring hoe waar dat was. Immers, welke prachtige landen, kusten of rijken men ook bezeilt en aanschouwt, welke omstandigheden, voordelen en vermakelijkheden men ook geniet, het zou alleen maar pijn doen als we niet meer de hoop konden koesteren dat alles ééns te kunnen navertellen in ons vaderland; want het is alleen deze hoop die ons reizen tot 'reizen' maakt; zonder die hoop zou er niet veel verschil zijn tussen reizen en ballingschap.'

Geen grote literatuur, 'Het Journaal' zei ik. Maar Bontekoe heeft tenminste over zichzelf, zijn situatie en die van zijn mensen of de mens tout court nagedacht: zonder thuiskomen is er aan een reis niet veel aan. En de hoop die hij voortdurend koestert, bewijst de onzekere afloop van toen: je begon wel aan iets, maar het einde bleef meer dan eens zoek. Tegenwoordig zijn we vrij zeker dat we terugkomen, reizen is voor ons niet langer werken, dat is al een tijdje geleden. En thuis vertellen we inderdaad over wat we gezien en beleefd hebben, dat is een deel van de genoegens van de reis. Je kunt dat vandaag zelfs via een blog doen: Bontekoe was niet echt dom, zowat 350 jaar geleden.

'Het lezen waard 'Het journaal', voor zeilers en landrotten.

Zeilvakantie: dag 3 - Vlissingen

2011-09-18T05:27:00.000-07:00

Om te zeilen heb je wind nodig, maar van het goede te veel is ook niet goed, je wilt niet naar de haaien geblazen worden, en dus bedenken we voor deze stormachtige dag alternatieven: nog eens naar Middelburg bijvoorbeeld - je kunt er gaan shoppen - of naar Vlissingen, de stad bekijken en het maritieme museum bezoeken. 'MuZEEum' heet dat, met dezelfde woordspeling als het 'Muzee' in Oostende.

Een aantal van ons kiest voor Vlissingen: eerst met de bus er naartoe, later op de dag met de trein weer terug: die transportmiddelen zijn windbestendig. Het muZEEum is ons eerste doel: het is volledig gewijd aan de zee en de scheepvaart in Zeeland, van vroeger tot nu. En dat is natuurlijk een behoorlijk indrukwekkend verhaal, dat geïllusteerd wordt met tal van objecten, maquettes van oude en moderne schepen, zeeschilderijen en een portret van Michiel de Ruyter. Om die man kun je in Vlissingen niet heen: de admiraal uit de zeventiende eeuw is een zoon van de stad, en dat zijn ze daar niet vergeten. Elders in de stad, op het Keizersbolwerk, staat trouwens zijn standbeeld.

Michiel de Ruyter: Vlissingens nationale zeeheld

Als je het museum binnengaat, net voorbij de toegangshal, zie je meteen een wand van meer of minder verroeste stalen platen: dat zijn de resten van een redelijk recent wrak dat uit de Scheldemonding is bovengehaald. Zo wordt de bezoeker onmiddellijk duidelijk gemaakt dat de zee geeft, maar net zo goed neemt. Het is niet allemaal euforie en uittoeteren van nationaal heldendom hier, wat ik overigens best kan appreciëren.

De zee geeft, de zee neemt

En dan die maquettes: tjalken met zijzwaarden, een zeventiende-eeuws zeilschip, zo eentje waarover Michiel de Ruyter nog het bevel gevoerd kan hebben, een modern containerschip: de wereld van de scheepsbouw heeft natuurlijk ook niet stil gestaan.

Zeventiende-eeuws zeilschip

Zonder veel franje: modern containerschip

Ook de stad en haar huizen komen worden onder de aandacht gebracht: mooi zijn een aantal zeventiende-eeuwse gevelstenen die de naam van de huizen droegen: 'In de vergulde passer' is uit 1639, 'In de papeghai' uit 1626.

In de papeghai, 1626

Het 'muZeeum' is ondergebracht in een stadpaleisje uit 1641, het Lampsinshuis, en dat heeft natuurlijk een torentje. Van daaruit heb je een prachtig gezicht over Walcheren en de Scheldemonding: althans bij open weer. Ik heb alleen veel grijsheid gezien, hemel en rivier bijna monochroom. Maar dat heeft ook wel iets, moet ik zeggen.

Scheldemonding: tinten van grijs en groen

De kers op de taart is vandaag een wandeling op de Scheldedijk: letterlijk uitwaaien is dat, lekker en veilig de elementen voelen. Je vraagt je meteen ook wel af hoe bedreigend en angstaanjagend zulk weer een paar eeuwen terug moet geweest zijn. Het verschrikkelijkst was allicht de watersnood van 1953: op sommige huizen zie je nog merktekens van het peil van het water toen. Hoog staan die 'strepen', ontzagwekkend hoog. Zo zullen ze ons niet meer hebben, dachten de Nederlanders toen, ze sloegen de hand aan de ploeg en begonnen met de Deltawerken. En die zijn even ontzagwekkend.

En morgen gaan we varen, de wind zal geluwd zijn, hopen we dan maar.

Zeilvakantie: dagen 1 en 2

2011-09-14T06:35:00.000-07:00

Een zeilvakantie, dat wil je toch ook wel eens meemaken? De Vlaamse Federatie voor Gehandicapten (Vfg) bood begin september die mogelijkheid aan mensen die nog voldoende mobiel waren. Daar herkende ik me in, dus ik mee met het TS Astrid, waarbij TS staat voor 'tall ship': een notendop is het inderdaad niet. Het is een brik - een wat? - uit 1918, met een totale lengte van 42 meter, een breedte van 6,70 meter, en de hoogste mast is 26 meter. Behoorlijk imposant als hij volledig opgetuigd is. Een brik is overigens een tweemaster voor de grote vaart.

TS Astrid in volle glorie

Plaats van samenkomst en vertrek was Berchem, en daar de bus in naar Vlissingen, naar de Piet Heinkade, waar Astrid aangemeerd lag: een en ander werd meteen al echt Nederlands, wat natuurlijk enig vertrouwen inboezemt. Water, zee, zeilen en Zeeland: het is de juiste combinatie wel, denk je dan.

En wat betreft die gehandicapten die voldoende mobiel zijn: ik was de enige lichamelijk anders-valide. Er zijn inderdaad nog andere beperkingen, mildere en ernstigere, waarmee ik niet gerekend had. Dat was eventjes slikken, moet ik zeggen, maar je kunt niet anders dan de mensen te nemen zoals ze zijn, je stelt vast dat ze net zo goed waardevol zijn, hun best doen in de groep en op het schip, mee voor de goede sfeer zorgen. We schoten in feite best met elkaar op, en voor mij was het een les in nederigheid.

Het plan was dat we naar de Waddeneilanden zouden zeilen, maar dat ging niet door: de wind zat niet goed genoeg, en het weer was niet betrouwbaar. Een zeiler doet niet wat hij wil: het weer is de baas, of hij dat nu graag heeft of niet. Wij zouden dan ook hoofdzakelijk in Zeeland blijven, de Oosterschelde doorklieven en mogelijk via de Noordzee terug naar Vlissingen komen.

En zo varen we maandagochtend van Vlissingen naar Middelburg, provinciehoofdplaats van Zeeland, via het 'Kanaal door Walcheren', dat de Westerschelde met het Veerse Meer verbindt. Zeilen doen we dan niet, het schip vaart op de motor. Het traject tot Middelburg is iets korter dan de afstand Turnhout - Kasterlee, en halsbrekende avonturen hebben we tijdens het tochtje niet echt beleefd, maar we hebben al water onder ons voorbij zien glijden, en daar zijn we voor gekomen.

Kanaal door Walcheren: vertrekken onder het motto 'zachtjes aan, dan breekt het lijntje niet'.

Als we aangemeerd zijn, leert de schipper ons aan de wal - veiligheid voor alles! - hoe we een reddingsvest aan moeten doen, en daarna lopen we over de begane grond naar het stadje dat ongeveer evenveel inwoners heeft als Turnhout: dus, zeg maar 'stad'. Er staat een prachtig stadhuis waaraan een aantal generaties van de Vlaamse architectenfamilie Keldermans meegewerkt en -gebouwd heeft: het werk duurde van 1452 tot 1520.

Het stadhuis van Middelburg, erg Vlaams aandoend

Een ander monument waar je niet naast kunt kijken, is de 'Lange Jan', de toren van de oude abdijkerk, het waarmerk van de stad. Met zijn hoogte van 90 meter domineert hij stad en omgeving. Van boven af zou je bij helder weer een prachtig uitzicht hebben over de Zeeuwse eilanden,maar dat kan ik zelf niet getuigen. Hoe dan ook, Middelburg lijkt mijn een tweede, en grondiger bezoek meer dan waard.

De Lange Jan

De dag sluiten we af op het schip, met Henk en zijn harmonica. Hij is een Nederlander van nationaliteit, in Oostende geboren, heeft helemaal geen Nederlands accent - het West-Vlaams schemert er een beetje door - en kent een aantal zeemansliederen. Passeren de revue: 'What should we do with the drunken sailor', Molly Malone', 'De klokken van Arnemuiden', en natuurlijk 'De lichtjes van de Schelde'. Eigen volk moet ook eens aan bod kunnen komen, denk ik dan maar.

En morgen varen we niet uit: er is windkracht 8 tot 9 beaufort voorspeld, en onze schipper vindt het niet verantwoord om dan uit te varen. Het weer is de baas, of we dat nu graag hebben of niet.

Inlands torenalpinisme

2011-08-28T08:11:00.000-07:00

Noord-West-Vlaanderen laat me niet los: half augustus rijd ik er weer naartoe, met twee van mijn kinderen, de oudste en de jongste: ik wil ze laten zien hoe mooi de streek wel is. En zelf wil kerk en toren van Oostkerke eens goed bekijken, want daar heb ik nog niet voor gestaan. Als we in het dorp aankomen, blijkt een rommelmarkt uitgegroeid te zijn tot een soort Vlaamse kermis: Schotse doedelzakmuziek bonkend gestut door een volwassen Turkse trom, springkasteel en ijs voor de kleintjes, bier en andere lafenis voor de groten. Het dorp is te hoop gelopen en zelfs de zon schijnt!

De toren van Oostkerke

Die grote kerk en toren domineren natuurlijk het kleine dorp: het is echt wat de Engelsen noemen 'a landmark'. Je kunt de toren opgaan, maar feest of niet, de kerk zelf geraak je niet in. Ze zijn een beetje bijbelvast daar in Oostkerke: hun kerk zal geen blasfemische rommelmarkt worden! Ik dan maar naar boven, zo'n 33 meter hoog. De toren zelf ziet er behoorlijk nieuw uit, maar dat kan in feite niet anders: hij staat er nog maar van 1954 opnieuw, toen de heropbouw van de opgeblazen kerk (1944) voltooid was. Massief is hij, hier en daar wel een spitsboog, maar romaanse rondbogen overwegen toch: in de dertiende eeuw hadden we hier het hoogtij van de pure gotiek nog niet. En echt dikke steunberen heeft de toren: macht en kracht straalt hij uit.

En dan naar Damme, daar staat ook een kerk met een toren. Ik was gewaarschuwd dat het toch een beetje eng en moeilijk zou zijn, maar dat valt allemaal best mee, en we geraken toch weer boven, ik en mijn twee gezellen-afstammelingen.

Toren van Damme: de laatste trap en de galmgaten

Natuurlijk ga ik niet alleen naar boven om daar geweest te zijn, je gaat ook naar boven voor het uitzicht en om naar beneden te kijken, zoals elke torenalpinist. En van daar boven kun je nog de sporen van de verdedigingswerken zien. Die zijn in 1616 gebouwd, tijdens het Twaalfjarig Bestand: de Zuidelijke Nederlanden - wij dus - moesten verdedigd worden tegen de Noordelijke, en Damme lag, en ligt, natuurlijk vlak tegen de grens. Het geeft ook wel aan wat de Spanjaarden met dat Twaalfjarig Bestand van plan waren: zich versterken, en de gehate calvinisten buiten houden. Het Zuiden zou katholiek zijn en blijven. Geen wonder dat de Tachtigjarige Oorlog pas in 1648 met de Vrede van Münster (of Westfalen) ten einde was. Damme werd een garnizoenstad van de Spanjaarden, en het werd versterkt met een bolwerk in de vorm van een zevenpuntige ster, een beetje in de aard van de bouwsels van Vauban, maar die komt pas later. Maar de grachten van die omwalling en de vorm van de versterking kun je makkelijk herkennen.

Een van de zeven punten van de ster ter verdediging.

Damme moet vroeger veel groter geweest zijn dan nu: zou het kunnen dat het groene weiland voor de gracht vroeger volgebouwd was? Zeker weet ik het natuurlijk niet, maar het zou kunnen.

En dan nog eens naar Lissewege, het witte dorp. Ik wil mijn kinderen de schuur van Ter Doest laten zien, en de kerk plus toren uiteraard ook. En daar zie ik dan wat ik met enige zelfspot 'inlands torenalpinisme' genoemd heb. Je kunt het zo gek niet bedenken of het bestaat, ook dat inlands torenalpinisme, uitgerekend in het vlakste deel van het vlakke Vlaanderen.

Inlands torenalpinisme, maar dan echt gemeend

Tegen de oostelijke wand van de toren bekwaamt een vrouw zich in het bewegen langs en op die wand: zijwaarts in beide richtingen, af en toe om haar eigen as rondjes maken, ze lijkt er behoorlijk bedreven in. Maar klimmen doet ze niet. Voorlopig wil ze niet 'excelsior' of 'hosanna in den hoge'.

In toeristische brochures heet zoiets waarschijnlijk 'Vlaanderen, altijd verrassend!' Of is dat Holland? Maakt niet uit, het is vlak, bij de grens.

Brugge: aan de rand - Gezelle en Jan Fabre

2011-08-22T07:25:00.000-07:00

Als je de toeristische drukte van de Brugse binnenstad wilt vermijden, kun je naar de noordkant van de stad gaan, nog net binnen de vesten. Vlak aan de 'Buiten Kruisvest' kom je aan een groene omwalling waar nog vier windmolens op staan. Opvallende namen hebben die molens ook: er staat een 'Koele Weimolen', 'De Nieuwe Papegaai', de 'Sint-Janshuismolen' en de vierde heet dan 'Bonne Chiere'.

De Sint-Janshuismolen

Die Sint-Janshuismolen ligt schuin tegenover de Rolweg, waar het geboortehuis van Guido Gezelle staat, en waar diens vader overigens tuinier was. Gezelle is hoe dan ook een stedeling, maar zijn stad, zeker de randen ervan, moet in het eerste deel van de negentiende eeuw veel dichter bij de natuur gelegen hebben dan nu, 180 jaar later. Ongetwijfeld zal dat de volwassen Gezelle mee gevormd hebben.

Het geboortehuis van Gezelle, nu Gezellemuseum

Als je dat geboortehuis ziet, weet je meteen ook dat het museum niet echt erg ruim kan zijn. Veel foto's uit de negentiende eeuw zie je er, van de dichter, verwanten, vrienden en kennissen, van clerici die een rol in zijn leven gespeeld hebben, maar erg modern doet het allemaal niet aan. Er staan een viertal schermen, dus enige interactiviteit is mogelijk, maar een sensatie is het niet. Een gids vertelt aan een groep bezoekers over Gezelle in de negentiende eeuw, maar er wordt nauwelijks geprobeerd Gezelle te actualiseren, en dat vind ik toch een gemiste kans. Hij mag dan ultramontaans geweest zijn, anti-calvinistisch en zeker niet pro Nederland, maar de kracht en de waarde van zijn poëzie wordt in feite nergens toegelicht. Het is een heikele klus om dat op een grote publiek over te brengen, dat geef ik grif toe, maar een duidelijke poging zou toch lovenswaardig geweest zijn. Zonder wordt het een beetje een folkloristische aangelegenheid, en Gezelle verdient toch veel beter, als je het mij vraagt.

In de tuin vind je dan wel iets hedendaags: een beeld van Jan Fabre, er geplaatst in het Gezellejaar 1999 (toen was de dichter 100 jaar overleden). Duiding van de beeld staat op een bord ernaast.

Het mag duidelijk zijn dat de vuurgever een zelfportret van kunstenaar Jan Fabre is.

Het beeld compleet

Ik vind dat wel een mooi symbolisch beeld, dat meteen Gezelle ook erkent als kunstenaar pur sang, ook vandaag nog.

In de buurt zelf is het behoorlijk rustig: er staan geen indrukwekkende middeleeuwse gebouwen, er hangen nergens Vlaamse Primitieven, je bent er voelbaar aan de rand van de stad. De huizen zijn er ook niet op negentiende-eeuwse wijze naar de middeleeuwen opgetakeld en gerestaureerd, het lijkt me allemaal iets authentieker, hoewel natuurlijk niet middeleeuws: zo oud kunnen de huisjes hier natuurlijk niet zijn. Maar ik kan het wel appreciëren.

Gezicht op een straat in de buurt van de Rolweg

Iets meer in de richting van het centrum staat de Jeruzalemkerk, in de vijftiende eeuw gebouwd in opdracht van een rijke Genovese koopmansfamilie. Van een bedevaart naar Jeruzalem bracht een van hen een plattegrond van de Heiliggrafkerk mee, en die diende als model voor de kerk die nu in Brugge staat. Het gebouw heeft een merkwaardige toren, maar helaas, erin ben ik niet geraakt.

De Jeruzalemkerk, interieur niet te bezichtigen

Als je de platgetreden toeristische paden verlaat, kun je dus een aantal randverschijnselen zien, merkwaardige zaken die ook letterlijk bezienswaardigheden zijn, en zeer de moeite waard. Je moet er iets meer moeite voor doen, maar op vakantie bestaat iets zoals moeite niet echt. Vind ik.

Een portie Memling

2011-08-19T08:00:00.000-07:00

Brugge in de vakantie, dat is inderdaad een drukte van je welste: zondagmiddag kwam ik op het Walplein, centrum stad, en daar stond zo veel volk bij elkaar dat ik dacht dat er een braderie of een soortement van kermis gaande was. Maar neen natuurlijk, het Walplein was gewoon de plaats van samenkomst voor een massa toeristen. Vervolgens zie je mensen met een opgestoken wimpel door het volk laveren, en dat schept enige orde in de horde: Amerikanen hier, Japanners daar, Duitsers her en Engelsen der. De pas wordt erin gezet, en in een mum van tijd loopt het plein leeg, en Brugge iets voller. Dat Bruggelingen opgelucht zijn dat de vakantie weer voorbij is, daar kan ik me wel iets bij voorstellen.

Ik loop eerst het Sint-Janshospitaal binnen (officieel 'Memling in Sint-Jan - Hospitaalmuseum') want dat is al een hele tijd geleden, en deze Hans is altijd een bezoek waard. Bovendien hebben ze het museum sinds mijn laatste keer geüpgraded, dat wil zeggen gewoon gemoderniseerd, en het ziet er inderdaad best goed uit.

Opstelling die bij de tijd is; op de voorgrond: twee middeleeuwse grafplaten

Je ziet er natuurlijk een aantal portrettten, heel realistisch maar tezelfdertijd erg vroom en godsdienstig, zoals de Diptiek van Maarten van Nieuwenhove, een werk met een verbluffende zin voor detail, vooral in de glas-in-loodramen, in de v-hals van de Maagd, in het diepe, lichte landschap achter haar. Zowel zij als hij is zeer ingetogen, zij van een perfecte sereniteit, met geloken ogen, hij met open blik gericht op en biddend tot haar. Beiden zitten in een behoorlijk rijk interieur, voor hem ligt een boek (bewijs van zijn opvoeding en kennis), hij draagt mooie zwarte kleren met bruinig-grijze mouwen. Een visitekaartje is dit portret van Maarten van Nieuwenhove: hij lijkt te zeggen dat hij vroom en erg godsdienstig is, bovendien ontwikkeld, niet de armste daarbij, en hij ziet er gezond en best knap uit. En de tijdgenoten wisten ook: als je een dergelijk portret door Memling kon laten maken, dan zat je behoorlijk goed in de slappe was, een slechte partij was je dan zeker niet.

Hans Memling: Diptiek van Maarten van Nieuwenhove

Maar wat mij daar altijd weer aantrekt, is het Ursulaschrijn van Memling. Weer dat godsdienstig realisme: typisch is de onafgewerkte Dom van Keulen, die afgebeeld is zonder de torens, want die waren er in de middeleeuwen nog niet, die werden eerst in de negentiende eeuw voltooid. Dat Keulen zo duidelijk herkenbaar is: Ursula en haar verloofde Eutherius, de 11.000 maagden, de paus en zijn gevolg die bij haar waren, werden in Keulen door de Hunnenkoning Guam en zijn soldaten uitgemoord. Het beeld klopt met de legende: Memling heeft er werk van gemaakt.

Ursula en de 11.000 maagden komen in Keulen aan: het moorden begint

En ik zie er nog, en voor het eerst, een tweede Ursulaschrijn: pre-Eyckiaans wordt dat genoemd, en dat slaat op de periode 1380-1420, voor de gebroeders Van Eyck werkten en schilderden. Het blijkt een zeldzame getuige van die kunst te zijn, en daarom erg waardevol: veel informatie over de periode voor van Eyck hebben we niet. Het schrijn van Memling is zonder meer mooier - de schilderkunst was ondertussen danig geëvolueerd - maar Maria is op het oudere schrijn een halfverheven houten beeldhouwwerkje: ze spreidt haar mantel open, waaronder Ursula en haar gezellinnen een schuilplaats zoeken. Links naast haar staan een Maria met Kind en een Johannes de Doper met het Lam Gods in zijn armen, rechts staan de Heilige Cecilia, die een orgel vasthoudt (dit zou de vroegste voorstelling van de heilige mét een orgel in Vlaanderen zijn), en uiterst rechts Sint-Barbara, met een palmtak in haar linker- en een toren op haar rechterhand. Waar die toren vandaan komt? Zij was de dochter van een rijke heiden die haar opsloot in een toren zodat ze geen invloeden van buitenaf meer zou hebben. Desondanks was ze toch nog in contact gekomen met het christendom, en haar vader onthoofdde haar dan maar. Haar naamfeest valt op de vierde december; zij is onder andere de patroonheilige van de brandweerlieden en van de artillerie. Dat laatste feest heb ik in 1970 in Soest (BRD) nog meegevierd. Inmiddels lees ik ergens dat Barbara in 1969 van de officiële kalender is afgevoerd: echte militairen en pompiers ('spuitgasten' als het nog Vlaamser moet) malen daar echter niet om.

Pre-Eyckiaans Ursulaschrijn: uit de periode 1380-1420

Stiekem kan ik ook een beeld van Sint-Cornelius in mijn digitaal toestel stoppen: dat staat in de gelijknamige kapel die in de veertiende eeuw tegen de kerk van het Sint-Janshospitaal gebouwd is.

Sint-Cornelius, met in zijn linkerhand een hoorn (Frans 'corne')

Het beeld is een duidelijk voorbeeld van gotiek, maar veel uitdrukking heeft het gezicht van de heilige niet: hij zit daar eerder onbewogen heilig te zijn, lijkt me. het werk komt uit de veertiende eeuw, en dat verklaart mogelijk dat eerder uitdrukkingsloze gezicht. Die Cornelius is een paus uit de derde eeuw: hij stierf in juni 253 en wordt beschouwd als martelaar. Volgens sommigen zou hij onthoofd zijn, de officiële versie is dat hij stierf ten gevolge van de ontberingen van zijn verbanning (de christenen werden toentertijd nog vurig vervolgd). De hoorn die hij draagt, is een gevolg van de associatie met zijn naam, en daardoor is hij ook de beschermheilige van het hoornvee. Maar dat was in het Sint-Janshospitaal natuurlijk niet te zien.

Wat ik nog wil doen, deze week: het Groeninghemuseum en het Gezellemuseum aan de Rolweg. Ik zal mijn bezigheid nog hebben.

Het Zwin

2011-08-16T07:46:00.000-07:00

Je wilt in deze streek natuurlijk ook van de natuur genieten, niet alleen van de torens en de kerken, de sporen van vergane middeleeuwse glorie. En voor de natuur ga je dan naar Het Zwin. Nu is het wel juist die zeearm die de oorzaak was van dat rijke leven in de dertiende en veertiende eeuw: geschiedenis en natuur gecombineerd hier. In 1134 heeft hier kennelijk een zware stormvloed gewoed, met het gevolg dat men dijken is beginnen bouwen: veiligheid en zekerheid voor alles, ook toen. Het gevolg daarvan weer was dat de zeearm al op het einde van de twaalfde en in het begin van de dertiende eeuw begon te verlanden en verzanden. Brugge werd voor de schepen steeds moeilijker bereikbaar, en er werden voorhavens aangelegd: eerst Damme, dan Hoeke, Sint-Anna-ter-Muiden, ten slotte Sluis. Maar ook daar bleef het niet duren, en Brugge verhuisde naar Antwerpen. Al wat van die voor het graafschap ooit zo belangrijke levensader overschiet, is een smalle, ondiepe geul, die bij laag water maar tot aan de enkels schijnt te reiken.

Het Zwin: de smalle geul, kennelijk bij hoogwater

Nu heb je daar de weidse Zwinvlakte, waar de natuur eeuwenlang vrij spel heeft gehad. Het gebied is bijzonder interessant geworden doordat het nu een natuurreservaat geworden is. Daar heeft in 1952 graaf Léon Lippens voor gezorgd, de vader van de beroemde Maurice van Fortis: de familie heeft zich kennelijk niet altijd alleen met geld beziggehouden. Vader Léon was een gedreven ornitholoog en natuurbeschermer, en met Het Zwin heeft hij ons een prachtig legaat nagelaten.

In die Zwinvlakte kan ik rustig met mijn rolstoel rondrijden, allen moet ik opletten voor iets te veel slijk op korte hellinkjes: een tennisveld is het natuurlijk niet. Vogels zie je hier niet zoveel, wel bloemen die je in de Kempen dan weer niet ziet, bijvoorbeeld deze: de lamsoor.

Fotootje van genomen, thuis mijn 'Nieuwe Plantengids' geraadpleegd, en dan vind je de naam. En wat ik erover lees, klopt: hij komt voor in schorren, op zeedijken en zilte plaatsen. Zoals het Zwin dus. Hij is vrij algemeen in West- en Noord-Europa, maar in België behoort hij tot de 'Rode-Lijstsoorten', dat wil zeggen dat het verspreidingsgebied heel klein geworden is of de achteruitgang zo groot dat de soort bedreigd is.Met onze 65 kilometer lange kust kan ik me daar wel iets bij voorstellen. Maar in het Zwin - in dezen letterlijk een natuurreservaat - staan ze overvloedig.

Lamsoor zo ver je kan zien

Dichter bij de ingang van het reservaat kun je ook allerlei vogels zien, vele in volières wel te verstaan, wat ik overigens behoorlijk eigenaardig vond. Je zou denken dat in dit gebiedje de vogels de volle vrijheid gegund is. Maar voor uilen, sperwers en valken ligt dat natuurlijk moeilijk. Die zitten dus gevangen, maar ze wreken zich door zich nauwelijks te laten zien. Paradox: vogels met inzicht zijn het. Maar de vogel der vogels, de ooievaar, is in Het Zwin echt wel talrijk, steelt er de show, is een sensatie voor klein en groot, deze elegante vlieger, deze stijlrijke zwever. Waar iedereen op afkomt, is het voederen op een weilandje, om drie uur of iets later. Je wilt dat zien, staat al om tien voor te wachten, en steeds meer ooievaars komen aangevlogen en landen gracieus zwevend. Maar niet alleen zij: ook meeuwen in groten getale en een paar aalscholvers. Ze weten van het eten om drie uur, ze zijn een voorbeeld van 'conditioned reflexes', hun biologische klok vertelt ze wanneer het tegen drieën loopt. Of hun maag: dat klinkt gewoner, en het resultaat is hetzelfde.

Verzameling voor de maaltijd

En ooievaarsnesten die zie je hier ook een beetje overal: hier huist ongetwijfeld de grootste kolonie van deze dieren in België. Plankendael zal een goede tweede zijn.

Ooievaarsnest als een beetje vlag van Estland: blauw-zwart-wit

Een boek over de specifieke fauna en flora was in de Zwinshop niet te koop: het vorige is uitverkocht, het nieuwe in voorbereiding. Reden om nog eens terug te komen, naar Het Zwin. Want het is zoals de rest van mijn vakantieweek: dubbel en dik de moeite waard. Ik kan niet anders zeggen dan: ik heb mijn hart verloren aan Noord-West-Vlaanderen. En ik zal de enige wel niet zijn.

Vanaf de toren van Lissewege: foto's

2011-08-06T08:27:00.000-07:00

Voor € 1 heb ik ook de toren van Lissewege beklommen, bestegen: hoe zeg je dat? In ieder geval: de wenteltrap opgegaan tot ik op een hoogte van vijftig meter stond. Voor het uitzicht natuurlijk. Mijn zoon vroeg nadien of ik een nieuwe hobby had ontdekt, want die van Hoogstraten had ik een paar weken vroeger ook 'bedwongen'. Dat is een beetje overdreven Tour de France-taal, maar het lijkt me wel wat: inlands torenalpinisme voor milde ms-patiënten. Op die manier kan ik tenminste vaststellen dat de conditie nog best is.

Vijftig meter diep

Die grijze auto, min of meer midden op de foto, tussen de twee grasperkjes, is de mijne. Hij staat dus vlak bij de kerktoren, op een parkeerplaats voor gehandicapten: je kunt je niet voorstellen van welke voordelen je als ms-patiënt geniet. Vlak voor mijn auto zie je een arduinen monument, dat voor de gesneuvelden, voor de overledenen in dienst van het vaderland. Daar sta je dan als gehandicapte voor. Dat vind ik pas een toekomstvisie bij het aanleggen van dergelijke parkeerplaatsen: natuurlijk zal ik ook 'de weg van alle vlees gaan'. Toch heb ik me maar niet van de toren gestort - je moet in zulke gevallen de dingen niet overhaasten - maar ik moet wel zeggen: Vlaanderen kan soms best grappig zijn.

Maar de klimpartij is de moeite waard geweest. Het weer is redelijk klaar en open, je kunt je ogen en je fototoestel echt wel de kost geven: Brugge zie je moeiteloos liggen.

De torens van Brugge: links het Belfort, daarnaast de Onze-Lieve-Vrouwekerk, en rechts de Sint-Salvatorkathedraal.

En je ziet net zo goed het nijvere, hardwerkende Vlaanderen van vandaag: zeven stroomproducerende windmolens, een paar fabrieksschoorstenen, en aan de linkerkant nog eens Sint-Salvator. De redding is nabij, maak je niet ongerust!

Als je zelf boven Lissewege staat, wil je natuurlijk het centrum ook in je toestel stoppen, maar het mooist om zien is toch een vergezicht richting Noordzee: je bekijkt de uitlopers van het dorp,

je ziet wat groen en natuur opduiken, en daarachter een smal streepje 'Mer du Nord'.

Als ik weer op de begane grond ben, rijd ik naar Dudzele, want daar staat een stoere Romaanse hoektoren van een verdwenen mastodontkerk. Die is gelukkig niet toegankelijk: a tower a day keeps the doctor away, en meer moet dat niet zijn.

Lissewege bis - Ter Doest

2011-08-05T12:52:00.000-07:00

De kerk van Lissewege heeft natuurlijk niet alleen een toren: het interieur vind ik zonder meer prachtig. Het is een vroeggotisch bakstenen gebouw, en die bakstenen zijn binnen dan ook prominent zichtbaar: 'triomphe de la brique', maar dan drie eeuwen voor Hoogstraten. De zuilen in Doornikse blauwsteen hebben nauwelijks versiering, tenzij de kapitelen: men is in ieder geval niet kwistig met allerlei heiligenbeelden omgesprongen. Dat geeft de kerk een zeer sober interieur, wars van alle katholiek triomfalisme dat gotische kerken later nog wel eens heeft aangetast. Ze baadt in veel licht, zelfs op een niet overvloedig zonnige dag, en dat is toch een belangrijk kenmerk en bedoeling van gotiek. De ruimte lijkt me zeer zuiver, harmonieus, en evenwichtig: ze heeft een bijzondere indruk op me gemaakt, dat kan ik wel stellen. Er hangt een sfeer van sobere ingetogenheid, van religiositeit in de zuivere betekenis van het woord.

Onze-Lieve-Vrouw Bezoekingskerk: sobere ingetogenheid

Harmonie en evenwicht

Abdij 'Ter Doest', of wat er nog van rest, is ook in Lissewege te vinden, een kilometer of iets meer buiten het dorp. Ter Doest was een dochterabdij van 'Ter Duinen' in Koksijde: ze moet in de middeleeuwen een belangrijk centrum van geleerdheid en arbeid (landwinning, grondontginning en bescherming tegen de zee, landbouw) geweest zijn. De monniken behoorden tot de orde van de cisterciënzers, het waren met andere woorden trappisten. De abdij kende in de loop der tijden haar ups en downs, en die downs waren iets na het midden van de zestiende eeuw zo diep geworden dat Filips II (de zoon van Keizer Karel) het hele complex verbeurd verklaarde. In 1571 kwamen de geuzen dan nog eens langs, en zij verwoestten de abdij compleet, eens en voor altijd. Niet helemaal compleet evenwel: de gotische abdijschuur (of tiendenschuur?) staat er nog: ze werd gebouwd omstreeks 1280. Nog eens van monumentaliteit gesproken: ze heeft een rechthoekig grondplan en meet 56 bij 21 meter, de nokhoogte bedraagt 16,50 meter. De ruimte binnen is immens: voor hetzelfde geld zou je je bij wijze van spreken in een kathedraal kunnen wanen. Er moet een ongelooflijke hoeveelheid oogst in opgeslagen kunnen zijn. Deze schuur is al vanaf 1938 een beschermd monument, en 'Monumenten en Landschappen' draagt er kennelijk erg goed zorg voor: geregeld worden er onderhouds- en restauratiewerken uitgevoerd. de schuur is dan ook de grootste overgebleven constructie in zijn soort, en dat geldt voor heel Europa.

De abdijschuur van Ter Doest: voorgevel

Zijgevel (grootste deel)

Interieur: toch wel een beetje schuur

Ik was ooit wel eens in Damme en Lissewege geweest, zo'n dertig jaar geleden, maar op deze manier had ik Noord-West-Vlaanderen nog nooit bezocht. Het is of ik in mijn vroegere leerstof 'Nederlandse literatuurgeschiedenis' rondrijd: ik zie er de lang geleden getuigen van rijkdom en welvaart, van het toenmalige leidende gewest van de Nederlanden. Zo vaak heb ik verteld over de verzanding van het Zwin, over de economisch-culturele verhuis van het graafschap Vlaanderen naar het hertogdom Brabant, waar Antwerpen dan de scepter overgenomen heeft. En daar rondtoerend besef ik een beetje de betekenis van dat verleden, die er vooral zal geweest zijn voor een dunne toplaag en de kerk, vrees ik. En er schiet mij nog een brokje literatuur te binnen: de slotzin van Consciences 'De Leeuw van Vlaanderen', voor het eerst gepubliceerd in 1838, ook al bijna tweehonderd jaar geleden. In die laatste zin stapt Conscience uit zijn roman, en richt zich tot zijn lezer met een romantische oproep en aanmaning tot zijn volk. 'Zijn' volk: hij was de zoon van een Fransman, maar schreef toch in een eerder onzuiver Nederlands een roman waar vandaag heel veel stof opligt. Maar niettemin, die laatste zin luidt:

'Gij Vlaming, die dit boek gelezen hebt, overweeg bij de roemrijke daden, welke het bevat, wat Vlaanderen eertijds was, - wat het nu is, - en nog meer wat het worden zal, indien gij de heilige voorbeelden uwer vaderen vergeet!'

Poging tot volksverheffing noemen we dat nu. Ik zou het nooit zo met 'blakende borst en blazende bazuin' uittoeteren, maar het moet toch ooit wel wat geweest, in die stille ingeslapen dorpjes van nu. Toch om enig respect en bewondering voor te krijgen, vind ik dan.

West-Vlaamse torens: Lissewege en Dudzele

2011-08-05T06:04:00.000-07:00

Lissewege, dat zichzelf 'het witte dorp' noemt, gaat prat op een bijzonder grote kerk voor zo'n klein plaatsje. Onze-Lieve-Vrouw Bezoekingskerk heet ze. Hoe komt zo'n monumentale kerk in het bescheiden Lissewege? Daar is men eigenlijk nog niet echt uit, maar een aantal oorzaken lijken redelijk aannemelijk. De lakenindustrie zorgde ervoor dat het dorp vroeger (12de - 13de eeuw) een van de rijkste en dichtstbevolkte dorpen van Vlaanderen was. Het moet in die tijden een aantrekkingspool voor velen geweest zijn, stel ik me dan voor. En ook: het lag vlak bij de Zwinmonding, waar beschaving en economische bedrijvigheid meer dan behoorlijk ontwikkeld waren. Bovendien was Lissewege voor pelgrims die uit het noorden kwamen het vertrekpunt van de bedevaart naar Santiago de Compostela. Het dorp heeft overigens nog altijd drie sint-jakobsschelpen in zijn wapen. En dan had de kerk nog een miraculeus Mariabeeld, dat overigens in de beeldenstorm vernietigd is. Er is wel een nieuw gemaakt, maar ik vond het niet echt mooi. Hoe dan ook: miraculeuze beelden trokken in de middeleeuwen (en nog later - denk maar aan Vosselaar en Werbeek) natuurlijk veel volk, mensen die een of andere gunst kwamen afsmeken, vooral een goede gezondheid of genezing van een ziekte: ik kan me indenken dat de middeleeuwer daar bijzonder veel geloof en vertrouwen in stelde.

En zo werd er dus hier tussen 1225 en 1275 een kerk gebouwd om u tegen te zeggen, in de stijl die hier bekend staat als kustgotiek. Redelijk vroeg is dat, vind ik, en het bewijst de voorspoed en de welvaart van het dorp en het gewest. De toren is 50 meter hoog, maar een spits had hem 25 meter hoger moeten maken. Zonder die spits is de toren van boven natuurlijk afgeplat; ik dacht altijd dat hij daarom zeker ook als vuurtoren moet gediend hebben - we zitten op 2 à 3 kilometer van de zee - maar daar is geen enkel bewijs voor. Vuurtoren? Zo goed als zeker niet.

Zoals op een ansichtkaart

Stoere, vroege gotiek aan de kust

Dan staat er nog een echt massieve toren in Dudzele, plaatsje vlakbij, waar ik nog nooit gehoord had (het is ook maar een voorschoot groot). Het merkwaardige in Dudzele is dat het een kerk met toren heeft, en dan nog eens een toren vlak daarnaast. Die kerk is pas van 1871, niet erg interessant,, maar die losstaande toren is veel ouder: dat zie je zo. Hij dateert inderdaad uit de twaalfde eeuw en is nog Romaans. Hij is enige van de vier hoektorens van een kerk die gebouwd werd tussen 1150 en 1200, en gesloopt in 1634: ook te groot geworden waarschijnlijk. Als dat een van de vier hoektorens was, kun je je nauwelijks voorstellen hoe groot en monumentaal het hele gebouw geweest moet zijn. Indrukwekkend imposant zouden wij nu denken, en iets van die aard voelde de middeleeuwer waarschijnlijk ook. En beschermd en veilig voelde hij zich als ie er binnen zat. De toren die er nog van overblijft, doet nu dienst als klokkentoren: die waarschuwde vroeger onder andere voor naderend gevaar, nu nog voor het begin van de mis. Tijden veranderen.

De resterende hoektoren, met boven de latere galmgaten

Stuk muur van de afgebroken kerk: de dikte van de muur geeft een idee van de monumentaliteit van het verdwenen gebouw

In Oostkerke, nog een buurdorp, staat nog zo'n toren: die van de Sint-Kwintenskerk. Ook hier weer gaat het om een gotisch gebouw uit de dertiende eeuw, ook hier weer gaat het om een toren zonder spits. Ik ben er zelf niet geweest, maar op foto's lijkt de kerk er echt goed uit te zien: ze heeft hetzelfde meegemaakt als de Sint-Katharinakerk van Hoogstraten. In 1944 hebben de terugtrekkende Duitsers de toren doen ontploffen, waardoor ook bijna de hele kerk werd verwoest. Die van Oostkerke lieten het er echter niet bij zitten: van 1952 tot '54 werd alles in zijn vroegere staat heropgebouwd.

De Sint-Kwintenskerk van Ooskerke

Die West-Vlaamse torens lijken nogal op elkaar, het lijken wel broers. Als ik doe dit landschap rijd, moet ik onwillekeurig denken aan 'Le Plat Pays' van Jacques Brel, wanneer hij zingt:

'Avec des cathédrales pour uniques montagnes
Et de noirs clochers comme mâts de cocagne ...'

Brel heeft dat inderdaad treffend getypeerd, hij moet ongetwijfeld erg van dit land gehouden hebben.

p.s.: 'un mât de cocagne' is de klimmast op een schip, maar ook 'een klimpaal op feesten en kermissen', er daarmee zegt Brel ook veel.

West-Vlaamse torens

2011-08-04T08:12:00.000-07:00

Een weekje vakantie in Loppem, vlak bij Brugge? Een aanrader vind ik. Je kunt Brugge eens wat grondiger bekijken, niet zoals op een schoolreis wanneer je voor je leerlingen instaat, neen, je doet gewoon je eigen zin, je bent alleen en je hoeft met niemand rekening te houden. En je kunt het noorden van de provincie eens verkennen, de streek van Damme en het Zwin, je passeert Dudzele en je stapt uitgebreid af in Lissewege. En daar zie je dan de zwijgende getuigen van de vroegere rijkdom van het graafschap Vlaanderen.

Die getuigen, dat zijn vooral kerken en erg imposante torens. De eerste staat in Brugge zelf: de Sint-Salvatorkathedraal en zijn toren. Er is al in de tiende eeuw begonnen met de basis van de toren, dat is dus ergens in de jaren 900: dan zijn we dicht bij de oorsprongen van het graafschap Vlaanderen. De eerste graaf, Boudewijn met de Ijzeren Arm, gestorven in 879, was nog niet zo lang overleden. Die toren ziet er zeer robuust en stoer uit: het zou me niet verwonderen als hij ook nog ter verdediging van het prille Brugge gediend heeft. Hij is echter pas afgebouwd in Romaanse stijl in de negentiende eeuw, toen 'Bruges la Morte' weer langzamerhand ontwaakte.

Robuuste, stoere toren van Sint-Salvator in Brugge

Ook Damme kan prat gaan op zo'n toren en kerk: de Onze-Lieve-Vrouwekerk uit de dertiende en veertiende eeuw, toen de stad haar grootste bloei beleefde. Merkwaardig aan deze kerk is nu dat er een deel van het schip ontbreekt. Onoordeelkundig gebouwd en ingestort, denk ik dan, maar dat klopt niet. In de achttiende eeuw was Damme zo ontvolkt geraakt dat de kerk veel te groot geworden was: ze was niet meer vol te krijgen, en de vroede vaderen hebben dan maar beslist een deel van het gebouw te slopen. In 1725 was, toen de 'Grote Raad' in Mechelen de toestemming voor de afbraak gaf. Een alternatieve manier van ontkerkelijking zou je dat kunnen noemen. Hoe dan ook, zo is de toren los van de kerk komen te staan, hoewel: niet helemaal. Wat er tussen kerk en toren nog wel staat zijn de zijmuren van het deel van het gesloopte schip: zij dienen nu als steunberen voor de twee andere delen, zij moeten instortingsgevaar voorkomen. De vervallen spits die oorspronkelijk op de toren stond, werd toen ook neergehaald.

Profiel van de Damse Onze-Lieve-Vrouwekerk: torenspits en deel van het schip gesloopt

Zijmuur die dient als steunbeer

De Damse Onze-Lieve-Vrouwetoren: voorbeeld van kustgotiek

De kerk was niet te bezoeken toen ik er was: had ik maar beter op de openingstijden moeten letten. Voor de rest heeft Damme niet echt zo veel te bieden: er staat een vijftiende eeuw stadhuis, en daarvoor een standbeeld van Jacob van Maerlant, 'de vader der dietschen dichteren algader'. Als gewezen leraar Nederlands en liefhebber van de Nederlanse literatuur, wil je dat natuurlijk ook gezien hebben. En veel eethuisjes zie je er ook : de Dammenaren houden zich kennelijk onverdroten bezig met het restaureren van de inwendige medemens. Je kunt ook een tochtje maken rond het stadje, en proberen resten en sporen te vinden van de zeventiende- eeuwse omwalling en verdedigingswerken. Dan zit je algauw op het West-Vlaamse platteland, in de polder dus.

Noord-West-Vlaanderen heeft nog meer te bieden, nog torens waarvan je je afvraagt hoe ze in zulke kleine dorpen terecht gekomen zijn.: Lissewege en Dudzele bijvoorbeeld. Maar wat nu klein en ingeslapen is, hoeft dat vroeger niet altijd geweest te zijn. Zeker niet in het economische hart van het toenmalige graafschap Vlaanderen. Ik zoek dus verder.

Tonio - A.F.Th van der Heyden

2011-07-15T12:58:00.000-07:00

Zwarte Pinksterzondag: dat is 23 mei 2010 voor Adri van der Heyden, vader van Tonio, zijn enige zoon, die om half vijf 's ochtends door een auto geschept wordt in centrum Amsterdam. De jonge man, net geen 22, zal niet meer bij bewustzijn komen.

Over de nawerking van dit tragische ongeval heeft Van der Heyden inmiddels een 'requiemroman' geschreven. 'Tonio' is de eigenlijke titel. Van der Heyden schrijft een bijna minutieus verslag van wat de dood van zijn zoon met hem en zijn vrouw heeft gedaan en doet. Vrolijk word je niet van dit boek, dat 633 bladzijden telt. Een paar keer dacht ik: 'Adri, nu is het wel genoeg voor eventjes.' Maar het boek niet uitgelezen wegleggen, dat kun je de schrijver niet aandoen, een minimum aan respect, empathie en piëteit is hier een morele plicht. En ik wilde hoe dan ook weten hoe het hem en zijn vrouw verder zou vergaan, wat er in zijn reconstructie van de feiten nog aan het licht zou komen. In die zin is de roman, raar maar waar en niet ongepast, ook spannend: ik wilde het verschil tussen wat ik wilde weten, maar nog niets wist, uitwissen. Dan is lezen natuurlijk niet echt een opgave.

Het boek grijpt je naar de keel, blijft aan de ribben plakken, beklijft.

Op pagina 312 vat Van der Heyden wat hij voelt en beleeft bijzonder treffend in deze zin: 'De gestorven Tonio rust onontkoombaar zwaar en roerloos in de kreunende hangmat van mijn aandacht'. Prachtige zin vind ik dat.

De laatste zin, op p. 633 luidt: 'Ja, ik geloof echt dat de doden een bepaalde energie voor ons achterlaten.' Die zin komt niet uit Van der Heydens mond, maar het monument dat hij voor Tonio heeft opgericht, is daar misschien toch een bewijs van.

Het lezen dubbel en dik waard, dit romanrequiem.

Tonio als Oscar Wilde

Het Eilandje III: un poco MAS

2011-07-10T05:15:00.000-07:00

We waren dus gekomen voor het MAS, maar de middag was ondertussen al zo ver gevorderd dat het bij een verkennende kennismaking zou blijven. Het gebouw zelf - 60 meter hoog - is bijzonder imposant: een moderne variant op het stapelhuis als het ware, zo lijken de verdiepingen op elkaar getast te zijn, met flink wat glas ertussen, zodat het licht makkelijk naar binnen kan. Tentoonstellingen hebben we niet gezien: het museum sluit om 5 uur, en na 4 uur worden er geen tickets meer verkocht, wat niet helemaal onlogisch lijkt.

Het MAS, gewenst als 'Toren van het Volk'

We nemen de MAS-boulevard: via een route van roltrappen kom je van de begane grond op verdieping +9. Op het dak van het MAS krijg je dan een panoramisch zicht van 360° op de stad, de wijde omgeving, de haven en de stroom.

Verdieping +9: 60 meter hoog

Als je helemaal boven staat, merk je echt goed hoe oordeelkundig het Mas in zijn omgeving is ingeplant: tussen het Bonaparte- en Willemdok, bij wijze van spreken aan de oever van de rivier, inderdaad dus 'Museum aan de Stroom', pal op de plaats waar eens de haven was. En je ziet er ook alle 'landmarks' van de stad: de Boerentoren, de politietoren op de Oudaan, de kathedraal, je kunt tot een eind in de Kempen en Nederland kijken. Het mooiste vind ik toch de twee Scheldebochten: je ziet de rivier uit Oost-Vlaanderen komen, je ziet hem naar Zeeland stromen, je ziet de bocht waaraan Antwerpen ligt: een indrukwekkend zicht is het.

De Oost-Vlaamse bocht

De Zeeuwse bocht

Blijft nog alleen te doen: het Museum bezoeken, de inhoud eens grondig gaan bekijken. Er zit kennelijk zoveel binnen (470.000 objecten) dat je daar wel een tijdje zoet mee bent. Maar dat zal welbestede tijd zijn, durf ik te hopen.

Het Eilandje II: Eugène van Mieghem

2011-07-08T06:21:00.000-07:00

Wie je ook kunt ontmoeten aan het Bonaparte- en Willemdok is Eugène van Mieghem, dat wil zeggen: levensgrote bronzen beelden naar zijn werk, gemaakt door de Nederlandse beeldhouwster Carla Camphuis-Meijer. Daar heeft de stad Antwerpen voor gezorgd, samen met de Eugeen Van Mieghem Stichting: zij weze daar voor geloofd. Van Mieghem (1875 - 1930) is inderdaad de schilder par excellence van de Antwerpse haven. Hij kwam zelf van Het Eilandje: zijn ouders hadden een café in de Montevideostraat. Zijn onderwerpen heeft hij nooit moeten zoeken: hij werd te midden ervan geboren. Voor de Tweede Wereldoorlog had hij nogal wat succes, hoewel miskenning ook zeker zijn deel is geweest. Ene professor Siberdt, die tien jaar eerder Van Gogh ook al de laan uitgestuurd had, wilde hem in 1896 niet langer als leerling aan de Antwerpse Academie. Na 1945 geraakte zijn werk in de vergetelheid, en pas de laatste twintig jaar wordt hij opnieuw naar waarde geschat, heeft hij een museum gekregen, en kun je tentoonstellingen van zijn werk ook elders gaan bekijken. Ik heb hem eens in Herentals gezien, in 'Hôtel Le Paige', en in Mol, in het Jacob Smitsmuseum. Als je hem dan op Het Eilandje, aan het Willemsdok tegenkomt, ben je natuurlijk aangenaam verrast. Hij staat daar echt wel op zijn plaats.

Naar Van Mieghem: het havenboefje

Idem: Wiske

Van Mieghem was echt een sociaal geëngageerde kunstenaar: de heel gewone mens was hem geen te minderwaardig onderwerp. Buildragers, zakkenmaaksters, zwervers, boefjes, emigranten, schippers passeerden zijn revue. In 1999 heeft hij in het Ellis Island Immigration Museum een tentoonstelling gehad van zijn tekeningen van de emigranten van de Red Star Line. Zijn werk wordt vaak vergeleken met dat van Käthe Kollwitz, toch echt niet de minste.

Een bijzonder beeld is dat van Augustine Pautre, een Brussels meisje dat lessen volgde aan de Antwerpse Academie. Hij trouwde met haar in januari 1902, in november van hetzelfde jaar werd hun zoontje Eugène geboren, maar al in 1905 stierf Augustine aan tuberculose. Hij heeft haar uitgebeeld in talrijke tekeningen en pastels. Aangeslagen door de dood van zijn vrouw exposeerde Van Mieghem vijf jaar helemaal niet meer. Maar zij is dus ook uit de vergetelheid gehaald: zij staat aan het Willemdok, voor het Koninklijk Entrepot.

Augustine Pautre

Het MAS is kennelijk niet het enige wat op Het Eilandje de moeite waard is: het staat in die omgeving inderdaad niet plompverloren.

Antwerpen: Het Eilandje - het FelixArchief

2011-07-07T06:37:00.000-07:00

Het Mas, - Museum Aan de Stroom - dat moet je toch ook gezien hebben! Dus Vic en ik ernaartoe, dat spreekt. In eerste instantie alleen voor een verkenning, want er zit kennelijk zo veel in dat je met een middag niet toekomt. Neen, we gaan eens kijken waar het juist staat, want op 'Het Eilandje' ben ik nooit geweest, en de weg zoeken in Antwerpen is niet mijn favoriete bezigheid. Turnhout vind ik een stad op mensenmaat, de koekenstad, na Jeruzalem het centrum van de wereld, dat is Sinjorenmaat.

We komen er makkelijk, aan het Bonaparte- en Willemdok, tot 1903 'Klein ' en 'Groot Dok' genoemd. Napoleon gaf in 1803 het bevel de eerste besluisde dokken van de haven uit te graven, en Willem I schonk ze in 1815 aan de stad. Overigens waren de twee dokken pas vanaf 1811-12 in gebruik. Het doet mij wel denken aan mijn leraar geschiedenis die Napoleon citeerde toen die het had over 'Antwerpen, als een pistool gericht op het hart van Engeland'. Daarom dus kon de haven niet sterk genoeg uitgebouwd worden: de Sinjoren geholpen door iemand die zich als Oppersigneur beschouwde. Zo kom je nog eens geschiedenis tegen en Frans imperialisme, in Vlaanderens eigenste metropool.

Vic is meermaals en vroeger in de buurt geweest en weet nog hoe ze er nog tot acht jaar geleden eerder onderkomen en een beetje vervallen bij lag. Maar dat is gedaan nu: de omgeving werd en is opgewaardeerd, en het resultaat mag er zijn: op deze zomerse dinsdag doet het me, alle verhoudingen in acht genomen, zowaar denken aan Zuid-Frankrijk.

Boulevard de la Croisette op z'n Antwerps

Een imposant gebouw uit de negentiende eeuw is grondig gerestaureerd en heeft een andere bestemming gekregen: in het Sint-Felixpakhuis is nu het FelixArchief ondergebracht. Het is in 1859 gebouwd, brandde twee jaar later omzeggens volledig af, maar werd onmiddellijk heropgebouwd, met speciale aandacht voor de brandveiligheid: ook een Antwerpse ezel stoot zich geen twee keer aan dezelfde steen. Het heeft een prachtige binnenstraat, die vooral bedoeld was als brandgang: ze doet me denken aan de Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen, zonder de exclusieve winkels dan. Het architectonische concept is wel hetzelfde: alleen moest in deze galerijstraat behoorlijk hard gewerkt worden: luxe kan er hier niet veel aan te pas gekomen zijn, lijkt me. Het was een opslagplaats voor bulkgoederen als koffie, graan, kaas en tabak.

Sint-Felixpakhuis: hoge, 70 meter lange 'binnenstraat'

Samengestelde katrol op de lasten op te takelen

De verdiepingen waar de pakken opgeslagen werden

De haven verplaatste zich meer en meer naar het noorden, en het pakhuis geraakte in 1975 in onbruik, en vanaf 2006 is het FelixArchief er gevestigd: het zogenaamde 'geheugen van 't stad'. Alles wat maar verband houdt met de stad kan er opgeslagen worden: documenten van de stedelijke administratie, maar ook de archieven van Antwerpse bedrijven, verenigingen, families en particulieren. Meer dan twintig kilometer archieven vertellen over de stad sinds de vroege middeleeuwen.

Het Sint-Felixpakhuis is een indrukwekkend gebouw uit de negentiende eeuw, dat er na zijn restauratie waarschijnlijk mooier en beter uitziet dan ooit te voren, waar je je een voorstelling kun maken van de vroegere havenactiviteit, en dat nu een archief is geworden om u tegen te zeggen. Zeer de moeite waard.

Klein Engelandhoeve - Staaltjes Natuur (Geert de Kockere)

2011-06-28T07:36:00.000-07:00

De Klein Engelandhoeve was in de negentiende eeuw een blekerij, in de twintigste zelfs een leerlooierij, maar als ik er in de jaren vijftig en zestig voorbijfietste, wist ik helemaal niet waar dat toch ietwat merkwaardige gebouw voor diende: het leek me aan verval overgeleverd. De laatste jaren is die evolutie een halt toegeroepen: het is nu een bezoekerscentrum en vertrekpunt voor wandelingen in het Vennengebied. Je kunt er tegenwoordig streekbieren drinken: Gageleer en Schuppenzot bijvoorbeeld, of biologische vruchtensappen. En er komt nogal wat volk, heb ik gemerkt: het is een meer dan waardevol initiatief.

De Klein Engelandhoeve

Onlangs is daar een nieuwe wandeling uitgezet: op een route van 2,8 km staan tien 'Staaltjes Natuur' ('Litenatuurtjes' worden ze ook genoemd, maar dat vind ik zo'n gekunsteld woord). Die Staaltjes Natuur dragen allemaal een kort gedicht van Geert de Kockere; die korte versjes geven in feite commentaar op wat je ziet, of een bespiegeling, ze evoceren op passende wijze ongeveer de geschiedenis van dit stuk Vennengebied. Ze stemmen tot overwegen, nadenken, herinneren, deze tekstjes, ze zijn niet opdringerig, ze hebben kwaliteit.

De materie waaruit die staaltjes vervaardigd zijn is ook niet onbelangrijk: ze zijn gerecycleerd uit schroot en gemaakt van Cortenstaal: dat roest nooit door, maar zal de komende vijftien jaar onder de invloed van het weer mooi patineren. De letters zijn uit het staal gesneden: maximale leesbaarheid levert dat op.

Die wandeling heb ik gisteren dus gedaan, op de warmste dag van het jaar tot dusver. Hoewel: wandelen is voor mij een veel te pretentieus woord: met de scootmobiel heb ik de afstand afgelegd, en dat ging. Af en toe moest ik uitstappen om een slagboom te openen, twee keer om mijn rolstoel te verlichten, zodat hij zich zonder mijn gewicht uit een zonk weer hogerop kon trekken, maar verder is de wandeling zeer rolstoelvriendelijk. En zo kom je op korte tijd voorbij echt verschillende landschappen: dreven, weilanden, heide, vennen, bossen en zandwegen.

Achter de Klein Engelandhoeve staat het eerste staaltje: 'kleine boeren / kwamen aan land. / letterlijk. // het was wringen, / het was wroeten. / in arme grond, / in arren moede. / en met engelengeduld. // hun erf is nu erfgoed.'

Een mooi staaltje staat op het kijkplatform vlak bij het Koeven, dat je door de uitgespaarde ruimte op de plaat ongestoord kunt afspeuren. Er staat te lezen: 'een ven is een spiegel / in het landschap. / een weerspiegel / waarop eenden drijven. // In water dat hemelsblauw is, / herfstig grijs, / of bewolkt als een bonte koe.'

Het Koeven in al zijn glorie

Nog eentje over de hei. 'heide, / als je haar af en toe / wat plagt / (krabt en schupt en bijt), /ziet ze bij momenten / paars van woestenij. // wat een wilde schoonheid!'

In het laatste 'litenatuurtje' is de mens weer veel nadrukkelijker aanwezig. 'ooit was hier wilde hei. / maar de mens wilde ook. / ook wat van die hei. // hij stelde paal en perk. / aan die hei. / hij bond ze in (met draad), / hij sloot ze af (met water). / en de hei werd wei'.

En zo sluit het laatste Staaltje Natuur mooi aan bij het eerste, en zo is de cirkel rond. Geeert de Kockere heeft dat mooi gedaan en voor mekaar gekregen. Zo is het een wandeling geworden met de meerwaarde van veel aandacht, niet alleen voor de natuur waar je in rondloopt, meer zeker ook voor de versjes van Geert de Kockere. hij weze bij dezen gefeliciteerd. Een alle anderen: aan de wandel, te voet of rolstoelgewijs.

Hoogstraten - Sint-Katharinakerk: doopkapel

2011-06-06T07:40:00.000-07:00

Hoe vaker je naar een kerk-met-inhoud gaat, hoe meer je er ontdekt. Dat heb ik gisteren nog eens vastgesteld in Hoogstraten. Ik wil er voor de n-de keer foto's gaann nemen, en wat blijkt? De doopkapel is open en toegankelijk, en dan ga je daar natuurlijk ook van dichtbij kijken. Groot is de kapel niet, 2 meter bij 3 schat ik, meer kan het niet zijn. Maar ze is zeer de moeite.

Natuurlijk staat er een doopvont, en niet zomaar een. Ze is uit het midden van de 16de eeuw, en heeft een koperen deksel uit 1670: ze moet wel echt uit de tijd van de bouw van de kerk komen. Wat er voor mij merkwaardig aan is: de achthoekige worm, net zoals de kapel van Werbeek (die is een eeuw jonger). De acht zijden van de stenen doopvont zijn afwisselend versierd met rozetten en hoofdjes, wat dan weer zou verwijzen naar de vier seizoenen of de vier windsteken: duidelijk is een en ander niet.

Zestiende-eeuwse, achthoekige doopvont

En er zijn een aantal merkwaardige beelden te zien, onder andere een laatgotische albasten 'genadestoel'. Laatgotisch betekent in dit geval begin 16de eeuw. Je wilt dan wel weten wat dat juist is, een genadestoel, je zoekt op 'google', ook afbeeldingen natuurlijk, en een paar keer kom je dan uit bij de Hoogstraatse genadestoel. Maar er zijn ook genadestoelen van bekende kunstenaars: Rubens heeft er een geschilderd, om maar iets te zeggen. Volgens 'Van Dale' is het een typisch rooms-katholiek fenomeen: het is de voorstelling van God de Vader op een troon met het kruis met Christus daaraan in zijn schoot en een duif boven beiden zwevend. Het komt er dus op neer dat het een uitbeelding van de Heilige Drievuldigheid is, van wie al onze genade dan zou komen. Je kunt het ook zo zien: de Vader die het offer van zijn Zoon in genade aanneemt. Maar of die uitleg echt katholiek is, daar steek ik mijn hand niet voor in het vuur. In ieder geval, de Vader houdt het kruis tussen zijn knieën, zegent met zijn rechterhand en houdt in zijn linker een wereldbol vast. De duif zit op de top van het kruis. Dit stuk iconografie was me compleet onbekend; het lijkt mij ook een traditionele weergave die volledig uit de mode is geraakt.

De Heilige Drievuldigheid, of de 'genadestoel'

De genadestoel van Rubens: contrareformatie in al zijn barokke macht. Het schilderij zou dateren van 1620 of daaromtrent, dat is dus zo'n 120 jaar later dan de Hoogstraatse genadestoel. Of het thema nadien nog uitgebeeld is, blijft voor mij in het ongewisse. De foto is klein, maar je kunt de Heilige Geest, de duif, toch nog zien naast de rechterslaap van de Vader: het beeld is volledig.

Sinds dit jaar staan er ook twee eiken beelden in de doopkapel: Franciscus van Assisi en zijn vrouwelijke tegenhanger Clara. Ze zijn rond 1730 gemaakt, komen uit het in 1784 opgeheven clarissenklooster van Hoogstraten, en moeten nog gerestaureerd worden. Zowel Franciscus als Clara zou opgeheven armen moeten hebben, maar die zijn er helaas niet meer. Hij heeft zijn linkervoet op een (wereld)bol: dat zou symboliseren dat Franciscus het wereldse veronachtzaamd, of weigert.

Franciscus van Assisi

Clara, ook zonder armen

De Sint-Katharinakerk blijft me intrigeren: het is in feite onvoorstelbaar wat je daar aan oude, religieuze kunst kunt ontdekken. Het is een kerk natuurlijk, maar tegelijkertijd ook een behoorlijk rijk museum.

Aalst: Sint-Martinuskerk

2011-05-31T08:25:00.000-07:00

Na Sint-Amands, Vlassenbroek, Baerdegem en Meldert zien we wat nog overblijft van wat ooit een van de machtigste abdijen van Vlaanderen was: die van Affligem, nu vooral bekend van het bier met de geestelijke naam: geen trappist echter, gewoon abdijbier, een klasse lager dus. Aan de oorspronkelijke abdij, haar werking en haar uitstraling maakte de Franse Revolutie een grondig einde. In 1870 werd de instelling nieuw leven ingeblazen in de gebouwen van het oude 'Bisschoppenhuis', in de twintigste eeuw kwamen daar een nieuwe vleugel en dito abdijkerk wij, maar de toppen van vroeger hebben ze hier nooit meer bereikt. Het Ancien Régime restaureren: dat is gelukkig nooit echt gelukt.

Abdij van Affligem: stoffelijk overschot

Dan volgt ons ultieme doel: Aalst: Marc, onze gids, is namelijk van daar, voor hem is het een beetje thuiskomen, dat was heel deze trip trouwens. Op het eerste gezicht zou je denken dat deze stad min of meer op Turnhout moet gelijken, maar bij nader inzien is dat niet helemaal - of helemaal niet - zo. Aalst, hoewel ook een provincie- en centrumstad, is groter dan wat de hoofdstad van de Kempen heet te zijn: eens zoveel inwoners zijn er (dankzij alle fusiegemeenten weliswaar), het heeft een ook industriële geschiedenis waarbij die van Turnhout verbleekt, een carnaval waar Vlaanderen trots op moet zijn, een een paar inwoners met een terechte naam en faam: Dirk Martens, Pieter Coecke, Adolf Daens, Valerius De Saedeleer, Louis Paul Boon. Er is ooit wel wat gebeurd in Aalst, dat zeker wel.

Aalst was op het einde van de middeleeuwen behoorlijk welvarend, onder andere dankzij de hopteelt, waarvan nu nog alleen kleine restjes overblijven. In 1481 begon de stad aan het bouwen van de Sint-Martinuskerk: de kathedraal van Amiens, niet echt een klein obscuur kapelletje, diende als voorbeeld, en het nieuwe gebouw zou, afgewerkt en voltooid, de 'kathedraal van het Land van Aalst' worden. Gebrek aan ambitie kan de Aalstenaars van toen niet ontzegd worden. De bouw zou 180 jaar duren (daar zitten de godsdienstoorlogen en de roerige zestiende eeuw weer voor iets tussen) en uiteindelijk dwong geldgebrek de stad de kerk onvoltooid te laten: te ver gesprongen met een te korte stok, of: geniaal, maar met te korte beentjes. Wie zei dat alweer? Het schip, dat veel langer had moeten zijn, kreeg dus nooit een fatsoenlijke voorgevel: de gapende opening werd met baksteen gewoon dichtgemetseld, en klaar was Kees. De tering naar de nering zetten, heet dat, of: wie niet rijk meer is, moet praktisch zijn.

Sint-Martinuskerk: gotiek met prozaïsche façade

Die mislukte verhoudingen vallen natuurlijk in de kerk zelf ook op: Het deel van de kerk waar het hoofdaltaar staat, heeft vier traveeën, het deel waar de gelovigen zitten heeft er slechts drie, terwijl er daar tenminste zes hadden moeten staan. Een eigenaardig effect heeft dat: ze wilden wel, maar ze konden niet meer. Hoogmoed gestraft, wat ook een godsdienstige les is, maar die zal wel niet bedoeld zijn.

Het hoogkoor: toen ging het nog goed

Geldtekort: kerk te kort

Er is best wat interessants te zien in deze kerk, maar tezelfdertijd ziet ze er een beetje verwaarloosd uit. Misschien is dat iets te sterk uitgedrukt, maar toch, zo'n monument zou je als stad toch beter moeten onderhouden: muren met afgebladderde bepleistering brengen weinig esthetische bakstenen in het volle daglicht. Er hangt ook een groot doek van Rubens: 'De Heilige Rochus en de Pestlijders'. Niet elke kerk kan zich daarop beroemen, maar zit een soort van bruinig patina op het doek, de kleuren zijn eerder vervaald: restauratie zou aan te bevelen zijn.

De Rubens waar de kleuren niet van afspatten

Aalsterse versie van 'arte povera'?

De kathedraal van het Land van Aalst verdient beter, zou ik denken: er is nog veel aan te doen, maar er is vooral veel meer mee te doen. Hem zijn luister in potentie teruggeven bijvoorbeeld.

Vlassenbroek en verder

2011-05-21T08:53:00.000-07:00

Een eindje stroomopwaarts ligt ook nog op de rechteroever van de Schelde, maar al in Oost-Vlaanderen het piepkleine dorpje Vlassenbroek: ik had er nog nooit van gehoord, maar wie ben ik? Toch ligt het er klaar en duidelijk, een beetje idyllisch zelfs. Het staat dan ook bekend als kunstenaarsdorpje. En het heeft een merkwaardige kerk, waaraan gebouwd is van de twaalfde tot in de zeventiende eeuw. Niet aan een stuk door wel te verstaan, maar herhaalde verwoestingen maakten steeds weer nieuwe verbouwingen en herstellingen nodig. Dat is dan ook mooi te zien aan de gebruikte steen: het oorspronkelijke deel van deze Sint-Gertrudiskerk is opgetrokken in Balegemse zandsteen, - zoals nogal wat kerkjes in deze streek - en toen die zandsteen niet meer voorhanden was, gebruikte men gewoon baksteen.

Sint-Gertrudiskerk te Vlassenbroek: witte zandsteen uit de 12de-13de eeuw, baksteen van na 1500

Aan de voorgevel van de kerk zijn eer aantal bas-reliëfs in terracotta bevestigd. Hoe oud ze zijn, weet ik niet, maar de weersomstandigheden hebben er hun best op gedaan: barsten in de platen, stukken die er gewoon af zijn. Ze vertellen het verhaal van Christus tot zijn twaalf jaar. Als je links onderaan begint, zie je eerst de boodschap aan Maria, dan de ontmoeting van Maria en Elisabeth, iets hoger wordt de geboorte uitgebeeld, daarnaast de opdracht in de tempel, waarbij Simeon Christus 'een licht tot verlichting van de heidenen' noemt (Lucas 2:32), en helemaal van boven zie je de jonge Christus in de tempel de hogepriesters onderwijzen. In die tijd kon de gewone mens niet lezen, maar hij kreeg wat voor hem en zijn zielenheil belangrijk was in een beeldverhaal gepresenteerd. Had ik ook nog nooit gezien: je steekt op de meest onverwachte plaatsen en plekjes iets op.

Het beeldverhaal over de jonge Christus

Baardegem

Zo ook kun je een merkwaardige kerk zien in Baardegem (deelgemeente van Aalst). Die is ook opgetrokken met zandsteen, afkomstig uit het 'Kravaalsbos'; de paters uit de nabij gelegen abdij van Affligem ontgonnen hem. Die Sint-Margarethakerk is laat Romaans: ze dateert uit de dertiende eeuw. Dat is mooi te merken aan de toren: die is behoorlijk stoer, de vier blinde vensters hebben inderdaad Romaanse rondbogen, en de vensters met galmgaten daarboven hebben licht geknikte bogen: de gotiek komt eraan, ook in de kleine dorpskerk. Speciaal is de zogenaamde 'traptoren' die in de plaats gekomen is van de rechter steunbeer, en die de kerk daar eventjes het uitzicht geeft van een versterkte vesting. Overigens heeft die traptoren ook schietgaten, net zoals de toren zelf, boven de rozetten. Niet te verwonderen is het dus dat na de godsdienstoorlogen (eind zestiende eeuw) de kerk 'toch nog overeind stond, maar dan totaal uitgebrand'.

Baardegem: Sint-Margarethakerk

In het Kravaalsbos zien we de laatste stille getuige van de ontginning van de Balegemse zandsteen. De abdij van Affligem ontgon die steen vanaf de twaalfde eeuw, maar een en ander liep ten einde tegen het begin van de zestiende eeuw. Waar die steen gewonnen werd, ligt nu een grote vijver, midden in het bos. Veel kerken in de streek zijn met deze zandsteen gebouwd, maar ook de Sint-Michielskathedraal in Brussel en de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch: hij werd duidelijk in het hele hertogdom Brabant gebruikt, hij was vijfhonderd en meer jaren geleden 's lands roem, kun je wel stellen.

Kravaalsbos: vroeger zandsteengroeve, nu vijver

Naast de Schelde

2011-05-20T07:29:00.000-07:00

We trekken naar het Scheldeland: Vic en ik, en Marc, die de uitstap netjes gepland heeft, en ons twee mappen geeft die uitpuilen van de informatie. Eerste stop: Sint-Amands-aan-de-Schelde. Wereldberoemd in Vlaanderen, hoewel het dorp eigenlijk niet zo heel veel voorstelt. Klein-Brabant heet de streek hier, en aan de andere oever van de rivier begint Oost-Vlaanderen: een grensgebied ook. En je denkt aan paling, in 't groen of anderszins. De palingvisserij was hier tot kort na de Eerste Wereldoorlog een belangrijke economische activiteit, d.w.z. ongeveer iedereen viste op de beestjes, maar de Schelde vervuilde meer dan de mens lief was, en nu heb je nog folkloristische palingfestivals met ingevoerde exemplaren, uit Denemarken bijvoorbeeld. Sic transit gloria mundi, enfin van een aantal dorpen.

De Schelde in Sint-Amands, met nog maar een klein streepje blauw.

Maar ook Emile Verhaeren was van hier: groot Franstalig Vlaams dichter, in zijn tijd echt wereldberoemd, en niet alleen in Vlaanderen. En van die verleden roem wil Sint-Amands ook graag zijn graantje meepikken: de man en zijn vrouw hebben hun graf aan de oever van de Schelde, een museum is aan de man gewijd, het dorp houdt zijn beroemde inwoner in ere. Maar dat is ooit anders geweest: er was het onoverbrugbare standsverschil tussen de Franssprekende Verhaeren en de dorpelingen, en bovendien was hij dan nog eens vrijzinnig in het katholieke Vlaanderen: ongetwijfeld werd hij als zeer 'volksvreemd' ervaren.In onze mappen staat een leuke anekdote: tijdens een optocht van de katholieke fanfares 'De Suskes' (in Turnhout zouden het 'De Sussen' geweest zijn) spuugde Verhaeren naar de muzikanten om zijn afkeuring en afkeer te laten blijken. Het verhaal gaat verder: 'De fluim - alsof Verhaeren tbc had, nvdr - trof een notabele die meeliep in de stoet. Dit incident was koren op de molen voor de aversie tegen de dichter.' Beide partijen deelden overduidelijk dezelfde gevoelens.

Het graf van de dichter en zijn vrouw

Als je de kost verdient met palingvissen is literatuur natuurlijk niet je hoogste betrachting: wist het dorp veel dat de bundels van de dichter vertaald werden in de meeste Europese talen - zelf praatten waarschijnlijk 'nauwelijks Nederlands - dat hij voordrachten hield 'tot zelfs in Sint-Petersburg en Moskou'.

Theo van Rysselberge: De lezing - Verhaeren heeft het woord; ook Maurice Maeterlinck (onderaan, uiterst rechts) en André Gide (de man rechts van hem) staan op dit schilderij

Verhaeren is gestorven in 1916: hij wilde na een voordracht in Rouen op een al rijdende trein naar Parijs springen, maar kwam onder de wielen terecht, met fatale afloop. Hij is dan achtereenvolgens op vier plaatsen begraven: eerst in Frankrijk (het was natuurlijk oorlog), dan in Adinkerke (op verzoek van zijn familie en tussenkomst van koning Albert I), dan veiligheidshalve (de oorlog alweer!) in Wulveringem (Veurne) en ten slotte in zijn praalgraf in Sint-Amands: dan zijn we al in oktober 1927.

Verhaeren was ontzettend productief: zeker veertig bundels heeft hij gepubliceerd. Natuurlijk kende ik de naam en iets meer, maar ik kan me niet herinneren dat we op de middelbare school bij Frans ooit een gedicht van hem gelezen hebben. Hij schreef wel in het Frans, maar hij was allicht te Vlaams, en bijgevolg hoorde hij niet thuis in de echte Franse literatuur. Charles De Coster is het wat mij betreft ook zo vergaan. Beetje jammer toch.

Daarom: een gedicht van Verhaeren om af te sluiten. Uit 'L'Escaut' dit fragment:

                                                                      L'Escaut

                                                       Sauvage et bel Escaut,
                                                               Tout l'incendie
                                                 De ma jeunesse endurante et brandie,
                                                               Tu l'as épanoui:
Aussi,
                                                       Le jour que m'abattra le sort,
                                                 C'est dans ton sol, c'est sur tes bords,
                                                           Qu'on cachera mon corps,
                                            Pour te sentir, même à travers la mort, encore!

Tenminste dat is hem vergund geweest.

Rode wandeling in Turnhout

2011-05-15T05:23:00.000-07:00

Onlangs kreeg ik een uitnodiging binnen voor een 'Rode wandeling door Turnhout', en daarbij zou je een woordje uitleg krijgen over gebouwen of gebeurtenissen die voor het socialisme in Turnhout belangrijk zijn geweest. De 8ste mei was de datum van afspraak, net een week na de 1ste mei. Ik had die dag sporen van armoede gezocht in de Sint-Katharinakerk in Hoogstraten, dus ik dacht: laten we vandaag maar eens wat penitentie doen. En ik dus mee.

De wandeling, drie uur door het stadscentrum, werd kundig geleid door Carola Van Hove, die goed onderlegd interessante, correcte en mij nog onbekende informatie leverde: een garantie voor succes bleek ze te zijn. Vertrekken deden we natuurlijk in de nieuwe Volkswil op de Merodelei: de oude zouden later nog tegenkomen.

De rode wandeling vertrekt tegen een groene achtergrond: de nieuwe coalitie, weet je wel!

En dan gaat het door de Molenstraat, waar we voor de verdwenen winkel van de 'coöperatief' halt hielden, waar we ook meteen aan de achterkant van de 'ziekenkas' stonden, maar waar het interessantste te zien was op het einde van de straat, vlak bij de vroegere peperkoekfabriek van 'Van Deun-Poppeliers'. Daar staan lage huisjes - gerestaureerd ondertussen - die ik daar al altijd weten staan heb, maar waarvan in nooit geweten heb dat het 'tijkwevershuisjes' waren. Gat in mijn cultuur opgevuld. Nu wil het toeval - of niet, want ik ben van Turnhout - dat al mijn voorvaderen in de rechte lijn, tot aan mijn betovergrootvader, tijkwevers waren: dat was de huisindustrie in deze stad, voor de papiernijverheid die na 1800 opkwam. Zo kom je op de wandel in Turnhout je eigen stamboom nog tegen!

Tijkwevershuisje in de Molenstraat

En je komt voorbij het Ministerie van Financiën - de Federale Overheidsdienst, de FOD in mooi Belgisch - waar vroeger 'Biermans' was, je hebt het over de kleine huisjes die vroeger aan de 'Yzeren Wegstraat' stonden: afgebroken, en niets in de plaats gekomen behalve een braakliggend terrein waar al jaren niets mee gedaan wordt. We draaien de Zandstraat in, en ik kom op een plaats waar ik nog nooit geweest was, hoewel ik er ooit dichtbij woonde: de Merckxpoort, het laatst overgebleven Turnhoutse beluik. Maar wij noemen zoiets een 'poort': het werkvolk woonde er, vaak gespeend van het meest elementaire comfort. Dikwijls was er slechts een toilet voor heel de poort, de huizen hadden geregeld niet meer dan een vertrek. Armoe troef alom, in die poorten. Daarvan komt ongetwijfeld ook het Turnhoutse woord 'portjesvolk': een zeer denigrerende term was dat, bedoeld voor mensen van de heel lage stand, met wie je niet wilde geassocieerd worden en van wie je moest wegblijven. Maar het woord is verdwenen, zoals de poorten in onze stad: we zijn welvarend nu! Overigens is deze poort niet zo oud: kermiskramer Jan Merckx bouwde ze pas na de Eerste Wereldoorlog, in 1918.

(Een interessante tekst over de Merckxpoort van de hand van Sam van Clemen is in december 2010 in 'Gazet van Turnhout' verschenen).

Huizen met een halve verdieping in Merckxpoort: het begin van summiere luxe

Merckxpoort: verval en onkruid in de 21ste eeuw

Als je niet te vaak heel Turnhout rondwandelt, zie je hier en daar toch wel mooie huizen, en twee Mechelaars in ons gezelschap vinden de stad zo 'proper': dan is het bij ons wat anders, beweren ze, kennelijk ondanks city promotor Bart Somers! En ik moet zeggen: ons stedeke valt me nogal mee, hoewel ik het - shame on me? - niet echt een mooie stad vind.

Sporen van vergane bedrijvigheid ook in de Renier Sniedersstraat: daar kun je op een pannen zadeldak nog lezen: 'Ch. A. Van Bael - huidevetter'. Toevallig was ik vandaag bij 'Electro Lenders', aan de watertoren, en ik vraag daar hoe lang die huidevetterij al dicht is. 'O, zeker vijftig-zestig jaar', zegt Jean me. Eer zestig dan vijftig, vermoed ik, vlak na de Tweede Wereldoorlog moet dat geweest zijn. 'En stinken dat dat deed', weet hij nog. 'En die huiden werden dan gebracht van het oude slachthuis, vlak over de Hollandse Schuif, en daar stonk het even erg'. Ik hoorde mijn grootoom Jan, die vlak voor de schuif woonde en een sigarenwinkeltje annex uitleenbibliotheek dreef, nog wel eens spreken over 'den aawen abatwaar', zoals die toen heette.

Ch. A. Van Bael - huidevetter - magazijn/atelier met flexibel dak

De huidevetterij (leerlooierij in het Algemeen Nederlands) is redelijk recent: ze werd, samen met het ruime burgerhuis ernaast, rond 1888 opgetrokken naar een ontwerp van Pieter Jan Taeymans, de eerste vertegenwoordiger van een bekende architectenfamilie die in Turnhout en omstreken zeer actief was. De voordeur van dat huis draagt nog de sporen van de vroegere activiteit: twee koeienkoppen. En helemaal naar het eind van de negentiende eeuw verwijst een heuse trekbel: daar kon je dus echt nog 'belleken trek' mee doen. Ondanks de symbolen in de voordeur woont er nu een advocaat, een goeie naar 't schijnt.

Stilleven: twee koeienkoppen en een trekbel

De oude Volkswil in de 'Statiestraat' zijn we ondertussen al lang voorbij: nog wat vergane glorie. Het café staat zonder meer leeg, de ABVV-kantoren zijn een hotel geworden: 'Tegenover' heet het. Bedoeld is allicht 'tegenover het station', maar tegenwoordig ligt ertegenover het 'Best Western Turnhout City Hotel': you can't win them all, but Turnhout goes international! De stad wordt opgestuwd in de vaart der volkeren, en huidevetters zijn er niet meer van doen. O nee, wij zijn een stad!

En dan komen we bijna ten slotte in de Lindekensstraat, waar vroeger de oude fabriek van Brepols op uitgaf. 'Taachterste', zoals mijn vader dat noemde; 'tfeurste' was dan in de Papenstraat. Ook vlakbij lag nog de 'Red Band', een confiserie, dat wil zeggen: een snoepfabriek. Weer in een werkmansbuurt zitten we hier. En we gaan iets drinken in het oudste café van Turnhout: De Penge, geopend in 1890, 120 jaar oud dus. De naam verwijst naar een plaatselijke deugniet à la 'Witte van Zichem'. In dat café zal allicht menige 'werkmanspree' geheel of gedeeltelijk achtergebleven zijn. Nu is het een buurtcafé, een soort van bruine kroeg die zeer authentiek en oud overkomt, en gezellig. Ook een kennismaking voor mij, en een die weer meevalt.

Op het einde van de wandeling valt het me op dat alle industriële bedrijvigheid uit Turnhout verdwenen is. Het begon al kort na de oorlog met het oude slachthuis en huidevetterij

Van Bael, - weg met de stank - in de jaren zestig volgden Van Genechten en Biermans, waar het overigens nog fiks gebrand heeft - is dat nog wel veilig? - Brepols ging ook ten zuiden van de stad - de bereikbaarheid van de ondertussen riante Baron du Fourstraat zal daar ook niet vreemd aan geweest zijn -, en de voedselnijverheid zocht andere oorden op: Van Deun-Poppeliers en zijn peperkoek, Cremers Wafelen (de weeë geur van zoet gebak, o gruwel), en Anco is veranderd in een loftig appartementsgebouw: hoe meer geld, hoe meer geluk! Overigens: heel de Nieuwe Kaai is een voorbeeld van stadsverfraaiing met een jachthaven incluis: we zijn rijk, en dat zullen ze gezien hebben.

Die vlucht van de industrie uit het stadscentrum (Turnhout is lang niet het enige voorbeeld) doet me nogal denken aan wat we met kerkhoven gedaan hebben. Nu ligt ons kerkhof op de Steenweg op Merksplas, vlak bij Nazareth, voorbij het Sint-Jozefsziekenhuis. Daar leef je hoe dan ook nog, maar je ultieme bestemming ligt 500 meter verder, netjes uit het gezicht van iedereen. De dood hebben we leuk uit het dagelijkse leven verbannen, en zo hoort het ook: wie sterft er nu nog, in deze tijd van jeugd, genot en gebrek aan zorgen en ernstige moeilijkheden. De industriële bedrijvigheid zit ook aan de rand van de samenleving: in het centrum is de dienstensector druk doende, maar werken in een ander uniform - niet in een pak, een leuke jurk, niet met gemanicuurde vingertjes of een getrimde baard - dat behoor je ook niet meer te zien. Met de kerkhoven hebben we de dood op zijn plaats gezet, met de verplaatste industrie een essentieel deel van het leven: werken voor de kost. Wie maakt zich daar nu nog zorgen om, wie wil dat zien?

Dat alles neemt echter niet weg - wel integendeel - dat ik iedereen de 'Rode wandeling door Turnhout ' ten zeerste aan kan raden. Je komt er de geschiedenis tegen, korter of langer geleden, je loopt tegen je eigen stamboom aan, je ziet wat er in je stad veranderd is, ten goede en ten kwade, en al wandelend kun je er eens bij blijven stilstaan. Altijd bruist Turnhout niet, maar het leeft toch.

Erg de moeite waard was de belevenis. Met dank dus aan Carola, van harte.

Hoogstraten: Het Laatste Avondmaal

2011-05-06T02:29:00.000-07:00

Een mei 2011: erfgoeddag in het teken van 'armoede', wat nog zo'n slechte combinatie niet is. Ook de Sint-Katharinakerk van Hoogstraten doet mee, met 'symbolen van armoe en naastenliefde' in die kerk. Echt veel vind ik echter niet: enkele uitdrukkingen op de zittertjes of misericordes in het grote gestoelte, en een wandtapijt met 'De Zeven Werken van Barmhartigheid', beelden van Franciscus van Assisi en Clara in de doopkapel: vrijwillige armoede heet dat. Maar de kerk puilt niet uit van getuigenissen van schaarste en schamelheid. En dat is ook amper te verwachten.

De Sint-Katharinakerk is in feite de grafkerk van de eerste graaf en gravin van Hoogstraten, Antoon de Lalaing en zijn vrouw Elisabeth van Culemborg: de titel wordt hen verleend door Keizer Karel, die zij van dichtbij kenden en dienden. Zij waren de minsten niet, de graaf en de gravin, getuige hun praalgraven waarmee zij tijd en eeuwigheid trachtten te overleven. En ander bewijs van hun belang, en van rijkdom, is het glas-in-loodraam in de noorderkruisbeuk: het is door de Staten van Holland (van Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden was toen nog lang geen sprake) in 1535 geschonken aan het grafelijke paar. En het is ontworpen door een vooraanstaande kunstenaar uit die tijd: Pieter Coecke van Aalst, de leermeester van Pieter Breughel de Oude zelve. De Staten bespaarden in het geheel niet op kosten, moeite en kwaliteit.

Het Laatste Avondmaal: geschenk van de Staten van Holland

Het is wel het mooiste en meest authentieke glasraam in de Kempen dat ik ken. Centraal staat het 'Laatste Avondmaal', boven in het timpaan zijn allerlei objecten uit het lijdensverhaal van Christus afgebeeld (hoewel die moeilijk te zien zijn, laat staan te herkennen). Wat de kleuren betreft: zelfs 'bleu de Chartres' is erin gebruikt, volgens de gids over de kerk 'een soort van lichtblauw dat u de indruk moet geven dat u recht naar de hemel kijkt'. Overigens komt het originele 'bleu de Chartres' al uit de 12de-13de eeuw, en is het nergens geëvenaard. Onderaan zie je de laatste acht graven van Holland: Maximiliaan van Oostenrijk, Filips de Schone en Keizer Karel zijn de laatste drie. De overgang van de Bourgondische tijd naar de Habsburgse is dat. De Staten van Holland wilden evenmin dat zij en hun gift vergeten zouden worden: onder elke graaf staat zijn naam, en onder het raam de Franse tekst: 'Cette vitre a par les états du pays et comté de Hollande esté donnée et mise en l'honneur de très noble et puissants messire Antoine de Lalaing, premier Conte de Hoochstraeten, Chevalier de L'Ordre de la Toison d'Or, Lieutenant-Général et Gouverneur de Hollande, et en l'honneur de noble dame Elizabeth de Culembourg, son épouse. L'an de grace mille cinq cent trente cinq'. In 't Frans, want het gaat om de hoge adel; Willem de Zwijger zweeg overigens vooral in dezelfde taal.

Het rijtje graven, en uitleg bij de schenking

Maar het belangrijkste onderdeel van het raam is natuurlijk 'Het Laatste Avondmaal'. Het beroemdste werk met dit onderwerp is allicht dat van Leonardo da Vinci: het is een fresco uit 1495-1497, te zien in de kerk van Santa Maria delle Grazie in Milaan. Leonardo plaatst al zijn personages aan een kant van de tafel, en, wat voor die tijd nooit gezien was, Judas maakt gewoon deel uit van het gezelschap: hij wordt niet geïsoleerd, zoals men gewoonlijk deed voor Leonardo. Ter zijde: wie een mooie en getrouwe kopie van dit werk, maar dan op linnen, wil zien: ga naar de abdij van Tongerlo. De replica die daar hangt komt uit 1506, is van de hand van een leerling van Leonardo, die zelf het hoofd van Christus en Johannes geschilderd zou hebben. Een voorbeeld van evenwichtige renaissancestijl is het, hoewel het er aan tafel behoorlijk levendig aan toegaat: Jezus heeft dan ook net gezegd dat een van de twaalf hem zal verraden.

In het ontwerp van Coecke zitten de apostelen aan beide zijden van de tafel, zeven links van Christus, vijf rechts. Naast Jezus zit zijn lievelingsleerling Johannes, die altijd als een jonge man wordt afgebeeld. Naast hem dan weer zien we Judas: hij zit gewoon mee aan, maar is te herkennen aan de donkere kap die hij op heeft, hij is baardloos, en wijst duidelijk naar zichzelf, zo van: 'Ik ben hier de man, je zult nog wel eens wat zien.' Christus zegent op dat moment een hostie, waarbij hij zegt: 'Dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven wordt; doet dit tot mijn gedachtenis' (Lucas 22:19). Een zeer belangrijk moment in het christendom is dat: hier wordt het avondmaal, de mis ingesteld. Maar heel erg letten de apostelen niet op: de mannen tegenover Johannes en Judas zijn druk met elkaar in gesprek, alleen Judas' buurman schijn reikhalzend toe te kijken: wat gebeurt daar, wil die weten.

Christus zegent een hostie, de apostelen hebben hun eigen besognes

De meesten onverschillig voor de dankzegging

Aan Christus' linkerzijde is de desinteresse zo mogelijk nog groter: de man naast hem (Petrus?) kijkt wel eerder gespannen en benieuwd toe, maar diens buurman heeft kennelijk een beetje zwaar getafeld. Tegenover Petrus zit een apostel zich af te vragen wat er zich vlak voor zijn voeten afspeelt, zijn buur slurpt een schaal wijn leeg, maar hij hoeft zich geen zorgen te maken: aan het hoofd van de tafel zit een kale apostel met allicht een kruik wijn in zijn hand, bijschenken is altijd mogelijk. Zo krijg je ten slotte een tafereel dat wel een van de essentiële punten van het katholicisme weergeeft, met een ernstige Christus, Johannes en Petrus, maar met een aantal mannen die met hun eigen zaken bezig zijn, en bij wie de ernst en de aandacht niet echt op de eerste plaats komen. Typisch katholiek? Ernstig wel, maar niet altijd overal even zwaar aan tillen, er mag best eens gelachen worden, en wijn gedronken. Nogal wat apostelen herinneren zich kennelijk levendig de bruiloft van Kanaän. De stemming is hier als het ware nog opperbest: de dramatische aankondiging van het verraad door Judas volgt net iets later.

Dat alles maakt dat dit glas-in-loodraam een zeer levendig 'Laatste Avondmaal' laat zien, vol allerlei actie, vol beweging en met heel wat relativerende humor: heel streng in de leer is het zeker niet. Het interieur waarin alles zich afspeelt is ook niet dadelijk sober: de goede dingen des levens zijn in overvloed aanwezig, de meubilering is zonder meer rijk, echt bij de renaissancetijd waarin het raam gemaakt is. En liefde voor het detail had de glazenier evenzeer: door de ramen van de zaal kun je op de achtergrond heel goed het stadsgezicht zien. Met een cliché zou je het raam 'bourgondisch' kunnen noemen.

Leonardo's schilderij raakt de dramatiek van het gebeuren in zijn kern: inhoudelijk is het dan ook veel meer geladen.

Leonardo da Vinci: Het laatste Avondmaal - ontzetting na de aankondiging van het verraad

Maar dat neemt niet weg dat het raam van de Staten van Holland een prachtig voorbeeld is van een renaissancekunstwerk, iets om te koesteren, zomaar in Hoogstraten, 'het stadje met smaak'. Daarmee worden dus duidelijk niet alleen aardbeien bedoeld.

Voor wie het wil gaan bekijken: neem een verrekijker mee, dan kun je alles tot in de details zien. Het loont dubbel en dik de moeite.

Pescara: dag 4 - Pescara en terug

2011-04-25T05:41:00.000-07:00

De laatste dag dus, vandaag: eens rondkijken in Pescara zelf. Niet dat de stad veel te bieden heeft: ze heeft wel 120.000 inwoners, maar ze is jong. Als stad bestaat Pescara pas sinds 1927: weinig bezienswaardigheden dus, weinig merkwaardige tradities, niet veel dat echt tot de verbeelding spreekt. Tenzij 'La Festa di Sant'Andrea': een processie ter ere van de Heilige Andreas op zee. Maar die heeft plaats op de laatste zondag van juli: die hebben we dus niet gezien.

Andreas is de beschermheilige van de vissers: vlak bij ons hotel staat zijn kerk, in het deel van de stad waar vroeger een vissersdorp was, 'Penne'. Die kerk hebben we wel gezien, Annie en ik: het is een recent gebouw, uit 1964, en weer achthoekig. Veel licht valt er binnen, en vier glas-in-loodramen beelden bijbelse taferelen en de kruisdood van de apostel.

De vermenigvuldiging van de broden en de vissen

De marteling en dood van de apostel op het sint-andrieskruis

Echt sensationeel zijn deze ramen niet: wel nieuw, maar eerder traditioneel. Dat van Andreas is anders wel interessant: hij is op zijn kruis gebonden terwijl vissers rond hem aan het werk zijn, een paar vissersboten komt aangevaren, de zee is natuurlijk prominent aanwezig. Hij is in zijn verhaal afgebeeld, maar dat is naar onze tijd getransponeerd: die scheepjes zijn hedendaagse vaartuigen, links van hem zie je een beeld van zijn kerk, achter hem de brug over de Pescara. De boodschap zal duidelijk zijn: Andreas' betekenis vroeger, maar ook die van vandaag in Pescara.

Maar we gaan naar de zeedijk, de lungomare zoals ze die hier noemen. Eventjes wanen we ons nog eens in L'Aquila: maar neen, het is gewoon een appartementsgebouw dat afgebroken wordt. Niets aardbeving hier.

Scène uit het dagelijkse leven: afbraak met de grote middelen.

Annie en ik verkennen de lungomare: we zien iemands verloren in een boompje hangen, zelfs de sleutels van een kluis zijn erbij, en op een strandterras drinken we wat en vertellen elkaar over de dingen des levens. Na de middag doen we dat nog eens over, samen met Moniek deze keer. En we gaan te water: voorzichtig pootje baden in de Adriatische Zee is dat.

Scène uit het dagelijkse leven: de sleutels tot het geluk

En als je daar in Pescara bier wil drinken, dan krijg je 'Maes Pils': 'maës' zeggen ze hier. Ongetwijfeld is dat voorspellend bier: morgenochtend om half zes op, kort na acht stijgt het vliegtuig op, en om half twaalf staan we weer in Turnhout.

Scène uit het dagelijkse leven: Moniek, en Annie met 'maës'

En nu wachten we weer tot volgend jaar op onze volgende Italiëreis met dit exquise gezelschap: waar, en vooral met wie kunnen we nog beter zijn?

Pescara: dag 3 - Il Gran Sasso

2011-04-21T05:18:00.000-07:00

Derde statie vandaag is 'Il Gran Sasso', letterlijk 'de grote steen, of rots'. Dat is de weinig poëtische naam van het bergmassief in de Abruzzen. Met ons busje komen we aan de 'Campo Imperatore', het keizerlijke gebied als het ware: we zitten dan op een hoogte van 2.130 meter. Je kunt alleen te voet hoger, en een enkelen van ons ondernemen fluks een flinke bergwandeling, anderen maken gebruik van de moderne techniek, dat wil zeggen van de 'funivia', de kabelbaan, en laten zich omhoog hijsen. Dan kom je in de buurt van de 'Corno Grande', met zijn 2.912 meter de hoogste top van de Apennijnen.

Naar boven

We gaan in het zonnetje zitten, want dat schijnt daarboven ook, en zien nog hoger, op de flanken van de berg, 'la jeune dorée' en iets oudere Italianen profiteren van het laatste skiweer. Hier is ongetwijfeld Alberto Tomba geboren, of elders in Italië, dat kan natuurlijk ook. Eind maart, de 30ste om precies te zijn: de liefhebbers moeten hoog naar boven om te skiën, smelten staat voor de deur, heeft eigenlijk al een grote voet in huis. 'Après-ski' is er voor hen en voor ons, zonder skiën, niet bij: de enige afspanning op deze hoogte is gesloten, einde seizoen loont het de moeite niet meer. Je kunt wel een beetje rondwandelen, en zie zie je warempel een weerstation, kennelijk uitgerust met behoorlijke telescopen. Het zal dus eerder een observatorium zijn: ze houden alles in de gaten, die Italianen.

Weerstation/observatorium op eenzame hoogte

Om vier uur wordt al frisser en we dalen weer af, naar ons keizerlijke veld, alwaar we toch nog een kleine après-ski hebben. En dan naar Pescara, naar inmiddels 'onze' 3° Cerchio. Morgen wenkt onze laatste dag al. Purtroppo...

En weer naar beneden

Il Corno Grande (links) en Piccolo (rechts)

Pescara: dag 3 - Basilica di Santa Maria di Collemaggio

2011-04-20T05:17:00.000-07:00

Op het marktplein van L'Aquila geraken we in gesprek met een aantal inwoners, die graag over hun stad vertellen, over de aardbeving natuurlijk en hoe de zaken er nu bij staan, maar die ook nog best trots zijn: een van hen wijst ons de weg naar de mooiste kerk van L'Aquila. 'Honderd meter deze straat volgen, en dan naar links, en na tweehonderd meter sta je voor het gebouw'. De afstand wordt wel zevenhonderd meter, maar dan zijn we bij de 'Basilica di Santa Maria di Collemaggio'. Een hele mondvol, maar dat verdient de kerk ook wel. De façade ziet er al van ver zeer merkwaardig uit: zij bestaat hoofdzakelijk uit een geometrisch patroon van witte en rozerode stenen: opvallend en mooi vind ik het

Basilica di Santa Maria di Collemaggio

De façade links

Met de bouw van de kerk is begonnen in 1287, en op 25 augustus 1288 is ze ingewijd met een plechtige mis, geconcelebreerd door acht bisschoppen: een basiliek is iets meer dan een parochiekerkje ergens te lande. Er staan weinig gotische kerken in Italië, en deze is dat ook niet: de drie toegangspoorten zijn duidelijk romaans, met echt typische en prachtige versieringen in de rondbogen. Naast de belangrijkste poort zelf zie je dan toch gotiek opduiken: heiligen (de weinige 'overlevenden') staan in gotische nissen. De houten poort uit 1688 is dan weer barok, net zoals het schilderwerk erboven: Moeder met kind en een paar engeltjes. Ik vind het wel wat, die poort in die prachtige gevel.

De grote poort met hond en nieuwsgierige toerist, en een overzicht van de westerse kunstgeschiedenis

Romaans en gotiek samen

De toren is nog zo'n merkwaardigheid: niet erg hoog, en nog eens achthoekig: het doet me vermoeden dat hij ooit ook gebruikt werd ter verdediging en diende als uitkijkpost. Hij ziet er eerder uit als onderdeel van een versterkt kasteel dan van een basiliek. Binnen zijn we in de basiliek niet geraakt: het gewelf is tijdens de laatste aardbeving ingestort.

De achthoekige toren - rechterkant van de façade

De geschiedenis van de oprichter van deze basiliek is ook iets dat buiten het gewone valt. Een kluizenaar, Pietro da Morrone, zag in 1275 in een droom de Heilige Maagd en besloot samen met haar op Collemaggio een majestueuze basiliek te bouwen, die dus in 1288 ingewijd werd. Diezelfde kluizenaar werd in 1294 tot paus verkozen en werd in deze, zijn basiliek gekroond: hij koos als naam Celestinus V. Dat is het enige geval van een paus die buiten Rome gekroond werd, zegt 'Wikipedia'. In Avignon moet dat later toch ook nog gebeurd zijn? Hoe dan ook, na vier maanden gaf Celestinus er de brui aan. Hij werd aangehouden toen hij Italië probeerde te ontvluchten, werd gevangen gezet, en stierf in de gevangenis in 1296. In 1327 werd hij in ere hersteld: zijn overblijfselen werden naar zijn basiliek overgebracht, en rusten daar nog altijd in zijn mausoleum. En wonder of niet, - volgens de Aquilianen wel natuurlijk - zijn mausoleum heeft tot op vandaag alle aardbevingen 'overleefd', incluis die van 2009.

In alle betekenissen: het is niet zomaar een kerkje, deze Basilica!

Tombe van Celestinus V, alias Pietro da Morrone

Pescara: dag 3 - L'Aquila

2011-04-18T07:24:00.000-07:00

Opnieuw spannen we vandaag de auto in: je huurt hem geen twee dagen om hem een dag met rust te laten. We willen naar L'Aquila vandaag, de stad die op 6 april 2009 getroffen werd door een zware aardbeving, maar Berlusconi zou dat varkentje met zijn alom gekende daadkracht wel eens snel wassen. Hij heeft de top van de G8 in juli van dat jaar van Sardinië naar L'Aquila verplaatst, want dat zou de stad en de streek een belangrijke economische impuls geven, appél doen op solidariteit met de getroffenen en zelf stond hij als de redder des vaderlands weer eens een paar dagen nadrukkelijk in de spotlights: een aantal van de aanwezige wereldleiders kregen zelfs rondleidingen in de verwoeste stad van de eerste Minister in hoogsteigen persoon. Toen na tien maanden geduld en wachten het ruimen van het puin nog niet fatsoenlijk begonnen was, zijn de inwoners met ploegen vrijwilligers begonnen de rommel zelf te ruimen. Tentenkampen zijn er naar verluidt niet meer, maar veel getroffenen zijn nu voorlopig gehuisvest aan de rand van de stad, weg van het centrum dat voordien best actief was: L'Aquila is de centrumstad voor een streek veel groter dan de Kempen. Er zouden zo'n 2.000 zaken moet sluiten hebben. De reconstructie is natuurlijk nog de niet voltooid, integendeel.

Het centrum van de stad bruist allesbehalve van leven: doods kun je de sfeer niet echt noemen, de banken (!) werken, geldautomaten incluis, maar veel gebouwen staan in de steigers, of getuigen met akelige duidelijkheid van de ramp. Er is nog veel werk te doen, en Berlusconi heeft tegenwoordig weer iets andere zorgen aan zijn hoofd. Met 'dolce far niente' bedoelen de Italianen toch iets anders, dacht ik.

Stad in steigers

Rauwere getuigen

L'Aquila heeft altijd al te maken gehad met aardbevingen: het ligt gedeeltelijk op de oude bedding van een meer, en dat verhoogt kennelijk de seismische activiteit. De eerste gedocumenteerde aardschok had in 1315 plaats, in de vijftiende en volgende eeuwen waren er telkens een of twee. In 1703 vielen er meer dan 3.000 doden, maar de stad overleefde en paus Clemens XI besliste dat ze opnieuw bewoond moest worden. In 1786 vielen er meer dan 6.000 slachtoffers: dat was de grootste ramp. In 2009 waren er 308 doden te betreuren, 1.500 mensen werden gewond, 65.000 dakloos. Als het niet zo cynisch was, zou je in vergelijking met de vorige van een eerder kleine ramp kunnen gewagen, wat ze natuurlijk niet is. Maar je zou toch hopen dat met de technische mogelijkheden van vandaag, en een iets efficiënter bestuur, de materiële nasleep niet zo lang zou mogen duren. Voor meer mensen zouden er toch al betere vooruitzichten moeten zijn.

Maar het was niet allemaal kommer en kwel, die donderdag. Op weg naar L'Aquila zijn we voorbij een kleine stad, een groot dorp eerder, gereden: Capestrano. Het ligt boven op een heuwel van 500 m hoog, een strategische plek die wel meer kozen voor hun dorp of stad. In de middeleeuwen was het met zijn versterkte burcht de thuis en uitvalsbasis van een aantal machtige feodale heren. In 1934 vond een boer in zijn wijngaard het sindsdien wereldberoemde beeld van de 'Italische krijger van Capestrano' (ik moet eerlijk zeggen dat ik er nog nooit van gehoord had). Het beeld was waarschijnlijk een grafmonument voor de Italische koning Nevius Pompuledeius, en die hoort thuis in de 6de eeuw v.C. Zijn macht en waardigheid worden onder andere uitgedrukt door een groot hoofddeksel, dat wel iets van een sombrero lijkt weg te hebben.

Maar nu ben ik aan 't vertellen over zaken die we nauwelijks of niet gezien hebben. Toch was er nog anders fraais, die dag.

Capestrano: strategie

Italische krijger van Capestrano

Pescara: dag 2 - Monte Sant'Angelo: Santuario di San Michele Archangelo

2011-04-15T06:34:00.000-07:00

Il Gargano is niet alleen het 'Parco Nazionale' en het 'Foresta Umbra, er staat ook een hoogst opmerkelijk heiligdom, dat van de aartsengel Michael. Volgens de traditie is de aartsengel hier in een grot voor de eerste keer verschenen in 490. De Longobarden (een Germaans volk) namen de streek in 650 in bezit en zij vatten een speciale verering op voor Sint Michiel, in wie ze de krijgsdeugden terugzagen die ze vroeger hadden bewonderd in hun eigen Odin: van godsdienst veranderen zonder de eigen essentiële inhoud op te geven is dat. Een en ander had tot gevolg dat Monte Sant'Angelo het belangrijkste heiligdom werd van heel het Westen. Daarna kwamen de Noormannen en het Huis van Anjou die gebouwen hebben toegevoegd en de plaats in aller aandacht hielden. Het heiligdom is de inspiratie geweest voor Mont Saint-Michel in Normandië, maar het ligt niet aan of in de zee, maar boven op een hoogte.

De grot waar de verschijningen plaats hadden

Het heiligdom bestaat uit twee niveaus: een laag en een hoog. De grot zit beneden, en daar kun je naartoe via een trap met 89 treden uit de tijd van Anjou, maar erboven werd dan een kerk en een campanile gebouwd. De campanile is het jongste gebouw: hij werd op last van Karel van Anjou in 1281opgericht als dank voor de verovering van Zuid-Italië, en is octogonaal, wat in Italië niet zo zeldzaam is. Maar sinds Werbeek zie ik steeds meer achthoekige religieuze gebouwen; dat terzijde.

De campanile van Karel van Anjou

Invloed van de Noormannen is niet zo dadelijk, zichtbaar: zij hebben het stadje verrijkt met een behoorlijk versterkt kasteel. Allicht lag dat meer in hun aard.

Het Normandisch kasteel

Dat is echter een detail: voor de rest is Sint Michiel overal prominent aanwezig. In de grot staat, achter het altaar, een beeld van hem, net zoals in de gevel van de kerk zelf. Dat laatste, in marmer uit Carrara, komt uit 1507: het is een van de eerste meesterwerken uit de renaissance in Zuid-Italië.

Beeldje van Michael, de drakendoder, in de grot

Dezelfde, in renaissenceuitvoering

Die gevel heeft ook twee mooie bronzen poorten: een ervan is van zeer recente datum, en beeldt allerlei taferelen uit de bijbel en het christendom uit. Onderaan rechts kun je het pauselijke wapen zien, en dat is echt niet verwonderlijk: tal van pausen hebben het heiligdom met een bezoek vereerd, van de vroegste tijden tot nu. Johannes XXIII en Johannes Paulus II zijn hier ook gepasseerd.

De moderne bronzen poort.

En toen hadden we genoeg van heiligdommen en hebben we ons in het zwarte woud gestort. Maar we zijn bij het licht uitgekomen: in Vieste, dat zich klaarmaakte voor de komende paasvakantie en het toeristische seizoen. Cafébazen brengen hun terrassen in orde, strijken wat verf tegen de muren, maar als er eentje ziet dat we met zijn achten zijn, voelt hij zijn middenstandershart weer echt opengaan en serveert ons wat wij vragen: in dit geval Noord-Italiaans bier, uit Süd-Tirol allicht. Het mannetje dat op de fles staat doet nogal Duits aan. Misschien nog een van die oude Longobarden?

Vieste: haventje net voor het ontwaken

Werbeek: het interieur

2011-04-14T12:46:00.000-07:00

Als ik dan in de kapel sta, valt het me op dat ruimte veel groter is dan ik verwacht had: van buiten lijkt het niet zo'n groot gebouw, maar binnen valt dat best mee. In feite gaat het om een heuse, zij het kleine kerk, compleet met doksaal en orgel, preekstoel met klankbord (19de eeuw), kruisweg met de obligate veertien staties, altaar en communiebank: het is een verrassing voor me. De originele vloer met rode tegels (uit 1665) ligt er ook nog in. In 2008 is de kapel gerestaureerd, en dat hebben ze kennelijk goed gedaan. Het echte beeld van Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuw is helaas verdwenen: na meer dan drie eeuwen (in 1974, pas geleden dus) heeft een of andere onverlaat het gestolen, en het is nooit meer teruggevonden.

Dat de bedevaarten nog altijd plaats hebben: daar herinnert een stenen plaket aan. De pelgrims uit Eersel hebben die in 1961 laten aanbrengen; dat is ondertussen toch al vijftig jaar geleden.

Inmiddels: 350 jaar bedevaart

Die van Veldhoven hebben daar niet voor willen onderdoen: ze hebben een houten, geschilderd bas-reliëf in de buurt van de plaket laten hangen, met van onderen de woorden 'Veldhoven - Werbeek'. Een lezende Maria (?) met gouden rok staat tussen links de kerk van Veldhoven, neem ik aan, en rechts de kapel van Werbeek. In het venster boven de poort is een Maria met kind te zien. Het werkje is duidelijk het resultaat van grote volksdevotie, en het lijkt me jonger dan de Eerselse getuigenis.

Veldhovense volksdevotie

Het 'kerkje' met het vereiste comfort voor de pelgrims

Het eikenhouten altaar is in Lodeijk XVI-stijl, en zou bijgevolg uit de achttiende eeuw komen: overrompelend mooi vind ik het niet. De eiken preekstoel is dan weer negentiende-eeuws: opmerkelijk daaraan is het klankbord met de inspirerende Heilige Geest-duif.

Preekstoel met klankbord

De vier glas-in-loodramen zijn recent: uit 1937, en van de hand van Jan Huet, lid van de bekende kunstenaarsfamilie uit Wortel/Hoogstraten. Zij beelden de legende van Onze-Lieve-Vrouw ter-Sneeuw uit: op het meest linkse vindt Willem Verreyt het onbesneeuwde beeld, op het volgende zie je hoe hij aangevallen wordt door twee struikrovers, maar het als bij wonder overleeft. Naast het altaar zijn links en rechts nog twee 'oculi' te zien: rechts de heilige Anna die haar dochter erop wijst wie ze is, links Maria zelf met kind, ook o p n: ora pro nobis.

Anna onderwijst Maria

De Koningin der Hemelen met kind

Maar de grote ramen verdienen de meeste aandacht: het eerste wonder van de vondst, het tweede wonder van de aanval met goede afloop. Alles in deze kapel druipt van de stichtelijkheid, tot in 1937 toe. Ik kan me indenken dat de pelgrims na een fikse voetmars echt wel onder de indruk moeten gekomen zijn, dat ze het gevoel hadden dat ze thuis kwamen, bij zichzelf dus. De clerus heeft altijd wel geweten hoe hij dat moest bereiken. Vrijheid door godsdienst, en de geestelijkheid was en bleef natuurlijk de baas, en had de macht. Maar ondertussen is de kapel van Werbeek toch een zeer waardevol schrijn, zo maar in het gehucht Werbeek. Je mag dat niet verloren laten gaan, vind ik dan, je zou het moeten koesteren, want je kunt er veel uit te weten komen.

Jan Huet: Willem Verreyt vindt het miraculeuze beeld

Afgeslagen aanval

Pescara: dag 2 - Il Gargano

2011-04-14T07:21:00.000-07:00

Wij dus naar Il Gargano: dat ligt meer zuidwaarts in de Regio Puglia, Apulië in het Nederlands. Maar eerst nog eventjes naar de luchthaven, onze minibus ophalen. Om negen uur is de zaak open, en al om kwart over komt de eerste bediende eraan, zodat we om tien uur naar de spoor van de laars kunnen vertrekken. Het gaat over de snelweg, maar het kost ons wel meer dan drie uur, sanitaire stop inbegrepen. Op de parkeerplaats kun je vaststellen dat de Italianen ook praktisch kunnen zijn: onder zonnepanelen kun je je auto zetten: hij warmt dan niet tot bakoventemperatuur op, en de zonnepanelen maken de winters in de buurt veel draaglijk. O sole mio: natuurlijk snappen de Italianen dat!

Warmte weren en opslaan

En je vindt er een bloempje dat bij ons niet voorkomt: de stinkende gouwe. Geef toe: niet zo'n aantrekkelijke naam, maar het gaat om een giftig plantje. Groeit op ruigten, aan bos- en wegranden en is vrij algemeen in Midden- en Zuid-Europa. Tenminste, dat zegt mijn 'Nieuwe plantengids voor onderweg', en dat schijnt helemaal te kloppen.

Stinkende gouwe

In het 'Parco nazionale del Gargano' zoeken we het begin van de wandeling door het 'Foresta Umbra', het donkere woud. Helaas we komen wel uit bij het administratieve gebouw van dat duistere bos, maar de startplaats van de natuurtocht ligt 20 kilometer verder: waarom 'la foresta umbra is, wordt zo op een andere manier duidelijk. En het is al laat, en we moeten nog zo ver terug: la foresta overschaduwt onze dag en de natuurwandeling valt in het water naast het schiereiland.

We willen ook naar Monte Sant'Angelo en Vieste, en zo doorkruisen we het hele natuurgebied: bomen en bossen en bochten, bergop en bergaf. Zeker hier als het ware flink gespoord en gelaarsd voert onze blitse chauffeur ons naar heiligdom en badplaats. Mijn buurvrouw wordt er eventjes niet goed van, herpakt zich omzeggens stante pede, en valt nadien naast me in slaap. Als ze wakker wordt, vraagt ze me of ik ook geslapen heb. Op mijn 'nee' antwoordt ze: 'Goed, want anders hadden we samen geslapen!' Opgewekt en opgeruimd zijn we, en we eindigen in 'la ridarella', le fou rire, de slappe lach.

Dat 'foresta umbra' is het bekijken best waard: er leven nog wolven, beren en lynxen. Vooral die laatste moeten Berlusconi hoog zitten, denk ik dan. En we strekken de beentjes even: niet al te veel zitvlees kweken blijft het devies.

Mospartijen zoals je ze in het Vennengebied niet ziet

Foresta, abbastanza umbra

We hebben ondertussen ook wel Monte Sant'Angelo gezien, en een biertje gedronken in het ontwakende Vieste: niet alles is de mist ingegaan. We komen iets te laat in Pescara aan, maar in onze 'Terzo Cerchio' verstrekken ze ons nog met graagte en Italiaanse gastvrijheid voedsel, water en wijn. Waar kunnen wij nog beter zijn?

Pescara: dag 1 - Eindhoven

2011-04-12T07:01:00.002-07:00

Identiteitscrisis

We zijn in feite pas terug van Italië (september) en we vliegen er weer heen: naar Pescara, naar de Abruzzen. Vertrekken doen we in Eindhoven, op de Ryan Air-luchthaven in onze achtertuin: het hemd is nader dan de rok, Charleroi te ver en we reizen af in de eigen landstaal. Boarding Pass moet je zelf uitprinten (zo veel mogelijk werknemers uitsparen), maar je moet er aan de incheckbalie wel je eigen fouten bijnemen. Want ik heet wel 'Toon', maar op mijn identiteitskaart staat 'Antonius' (met dank aan de priester uit 1947). Antonius mag best mee, maar Toon: is dat wel dezelfde? 'Ryan Air is daar zeer streng in', wordt me gezegd, 'het moet kloppen.' Maar ik kan eens naar de informatiebalie gaan, daar kan ik mijn boarding pass laten corrigeren. Dat kost wel € 150, maar Italië wenkt en wat doe je dan? De informatiebaliedame heeft meer taalkundig inzicht: 'Toon uit Antonius is makkelijk af te leiden' besluit ze, en keurt met een stempeltje mijn pass goed. 'Maar het kan wel zijn dat ze dat in Pescara niet zo zien, en dat kan het zijn dat u alsnog 150 euro zult moeten betalen.' 'Dank u, dank u', een kermis is een geseling waard, en vrolijk en blijgemoed stijgen we om half zes op. Pescara ligt om half acht aan onze voeten, tenminste de landingsbaan aldaar.

Pescara: kleine kennismaking

Gezicht op de Corso Vittorio Emanuele II

Een busje van het hotel komt ons ophalen en om acht uur zijn we in 'Best Western Hotel Duca d'Aosta', in het centrum van de stad. Uitpakken en wegwezen wordt het, want we hebben nog niet gegeten. Wij de straat op, zoekend naar eethuisjes. We steken een brug over, gaan naar rechts, naar links, maken een vierkantje en komen terecht in 'Hostaria del 3° Cerchio', wat me doet denken aan de Derde Orde van de franciskanen, maar daar heeft het lokaal niet zo veel van weg. Het leven speelt er zich 's nachts af, tussen middernacht en vier uur 's ochtends: zo'n 450 jongelui komen zich er dan uitleven, en vatten de volgende dag dan weer kwiek aan. Maar we komen voor een ander deel van de inwendige mens, en dat krijgen we dan ook. De chef spant zich voor een democratische prijs bijzonder in, en 'wij komen nog wel terug', de volgende dag al.

Hotel Duca D'Aosta: hoog atrium met lentehemel

Pescara is een redelijk grote en jonge stad: 120.000 inwoners, ze bestaat pas sinds 1927. Ze ligt aan de gelijknamige rivier, die er ook in de Adriatische zee uitmondt. Die Pescara is niet erg breed, ziet er ook niet zo diep uit, en lijkt me niet erg ver bevaarbaar. De pescara is zeker niet de economische slagader van de stad: scheepvaart zie je er nauwelijks, een uitgebouwde haven evenmin. Naast de monding ligt wel een jachthaven: Porto Turistico 'Marina di Pescara' heet dat dan. een historisch centrum waar zo veel Italiaanse steden prat op gaan, vind je ook al niet. Vlak bij ons hotel is er ooit wel een visserswijk of -dorp geweest, Penne was dat, maar de sporen daarvan zijn netjes verdwenen en opgeruimd. Wat daar nog wel aan herinnert is de kerk van Sant'Andrea Apostolo. Andreas is de beschermheilige van de vissers, vandaar.

Sant'Andrea Apostolo

Maar echte bezienswaardigheden heeft de stad niet te bieden. Daarom strekken we morgen naar Puglia, naar het schiereiland Il Gargano, de spoor boven de hiel van de Italiaanse laars. Natuurbeleving is de bedoeling, en dat zou best wel eens de moeite kunnen zijn. We verheugen er ons op.

Gezicht op de jachthaven, de stad, en in de achtergrond de Apennijnen

Werbeek: Kort Verhael Van den Oorspronck vande Miraculeuse Lieve Vrouwe ter Sneeuw

2011-04-04T07:57:00.000-07:00

Nog over Werbeek: een gunstige wind (ik zal hem Raf Huet noemen) speelt mij een gefotokopieerd exemplaar door van het 'Kort Verhael ...' met de lange titel, over de oorsprong van de kapel van Werbeek. Een zeventiende-eeuwse Nederlandse tekst is het: de 'Approbatio', tegenwoordig heet dat 'Nihil Obstat', vermeldt op de laatste bladzijde van het boekje 'Datum Antverpiae 17. Novemb. 1664'. Wie enigszins belezen is, zou dat met een beetje inspanning en denkwerk toch moeten kunnen verstaan, denk ik dan.

De auteur, I. Gisberty, - in het Nederlands Gijsbrechts - stelt in zijn aanhef 'den wonderbaren Godt vol rechtveerdigheden' in de eerste plaats voor als een straffende god voor: het deed me sterk denken aan de wrede Zeus uit Homerus' Ilias. Voor dat probleem is er gelukkig een oplossing: 'maer dickwijls moeten wij door sijne beste vrinden, / Een toeganck tot den troon van zyne goetheyt vinden'. Die beste vriend(in) is natuurlijk Maria, voor wie de kapel is opgericht. En dan volgt een reeks argumenten die duidelijk maken waarom zij de juiste persoon is om de vertoornde God te vermurwen en de zondige mens te redden. Het volgende fragment uit het 'Kort Verhael' maakt dat duidelijk.

   En wie heeft beter oyt zijn gramme borst bewogen,
Dan die, met haere borst hem eertyts heeft gesogen?
   Wie kan het blixems-vier hem rucken uyt de handt,
   Dan die sijn stercken arm met teere doeckxkens bandt?
Wie kan den grooten Godt bedwingen tot medoogen?
Dan die hem heeft geleyt met t' wincken van haer oogen?
   Seght wie hem stillen sal, voor wie het aerdryck beeft,
   Dan die, in wiens schoot hy stil geslapen heeft?
Wie kan sijn gram gesicht in soetigheyt verkeeren?
Dan die, van wie hy eerst het lacchen moeste leeren,
   Wie sal getrouwer ons behoeden voor de straf?
   Dan die, hy onder 't cruys ons voor een moeder gaf,
'T schynt dat hy al sijn gunst heeft aen dees Maegt gebonden
En dat er buyten Haer geen hulp en wordt gevonden.
   'T schynt dat sy is gestelt in lyden een troosters,
   En tusschen Godt en mensch een soete middelers.

Hans Memling: Maria met Kind en schenker

Zwaar stichtelijk is deze literatuur, zeer indrukwekkend kan ik me indenken voor de zeventiende-eeuwse Kempenaar die dit verhaal hoorde voorlezen: zelf lezen was er hoogstwaarschijnlijk nog niet bij. En als dat dan uit de mond van een geleerde prelaat of priester kwam, dan kon je dat toch alleen maar vurig geloven? En dan gaat hij verder met het verhaal van 'Mari ter Sneeuw': hoe haar beeld onbesneeuwd gevonden wordt, hoe Willem Verreyt dat mee wil nemen en ergens veilig onderbrengen. Maar de boze wereld ligt op de loer: 'twee Soldaeten, / Twee stroopers' vallen hem aan: geld willen zij. Zij 'setten hem 't roer op 't lyf', met andere woorden: er wordt met een geweer gedreigd. Maar Verreyt, ook al gesterkt door het wonder dat hij net heeft beleefd, slaagt erin zich met zijn stok zo te weren en verdedigen, 'dat het roer hem niet en konder deiren'. De tweede soldaat wil dan op zijn beurt schieten, maar het geweer ontploft in zijn handen. De pelgrim 'Is door Marias hulp van dese doodt bewaert'. Tweede wonder door Maria: Gisberty had er kennelijk zin in, hij kijkt op geen argument. En Verreyt maakt het vaste voornemen het Mariabeeld naar Werbeek te brengen.
Spannend verhaaltje met een glorierijk happy end afgewerkt.

Barokke uitvoering van hetzelfde onderwerp

Het verhaal druipt natuurlijk van de godsvrucht en de stichtelijke bedoelingen: Maria kan best nog wonderen verrichten: 'De mancke zyn te been, tot schaemt der geusen krengen'. De reformateurs worden zonder pardon grof uitgescholden: Gisberty's gevoelen en opvattingen worden zeer duidelijk, hij steekt ze niet onder stoelen of baneken. Soms heeft het werkje literaire kwaliteiten, niet vaak, maar toch. Gisberty heeft me zelfs aan Bredero doen denken, aan zijn gedicht 'Wat dat de wereld is': zou onze dichter hem ooit gelezen hebben? Niet zo waarschijnlijk, maar hij heeft het toch over: ' Een swaer benouwden geest, een lichaem vol gequyn, / Een hooft dat suysebolt, een hert geperst door pyn / Een uytgeteerde borst, een keil vol van gebreken': 's mensen ongeluk en jammerlijke toestand worden wel bijzonder indringend opgeroepen. Zijn tijdgenoten moeten zich door zijn woorden platgeklopt gevoeld hebben. Herhaling als retorisch trucje kent hij net zo goed, het versterkt zijn bedoeling: 'Want dit houd'ick voor vast, dit houd'ick voor gewis': je moet het wel snappen.

Om zijn vers te vullen formuleert onze schrijver de jaartallen op een zeer eigenaardige manier: 'In 't vyf-en-viertigste, naer sestien hondert jaeren,': zonder zwakheden is hij ook weer niet.

Pure propaganda is dit 'gedicht': in zijn tijd ongetwijfeld zeer overtuigend. Een bewijs ook voor het feit hoe wonderen toen het eigen gelijk moesten bewijzen: kapel en plastische kunsten werden ervoor ingezet, plus het woord. De clerus heeft het natuurlijk altijd geweten: 'In den beginne was het woord' en van dat woord maakte de kerk in de zeventiende eeuw op een doeltreffende manier gebruik. En nu doen we dat nog altijd, maar over andere onderwerpen, verlicht en modern, veel rationeler. Denken we dan.

Werbeek

2011-04-04T05:42:00.000-07:00

Je bent niet echt van deze streek als je de kapel van Werbeek niet kent. Laat staan Werbeek zonder meer. Het is een gehucht van Retie, een kilometer of twee in de richting Dessel. Met de auto ben je er voorbij voordat je het goed en wel gezien hebt, ware het niet dat er een merkwaardige kapel staat, vlak naast de weg. Een mooie naam heeft die kapel: het is de 'Kapel van Onze-Lieve-Vrouw ter Sneeuw'. Een hele mondvol is het, zeker als je weet dat de hoofdkerk van Antwerpen het meestal moet stellen met 'de kathedraal'.

De kapel van Werbeek: Onze-Lieve-vrouw ter Sneeuw

De kapel dateert van 1665, en dat bakstenen gebouwtje kwam toen in de plaats van een houten kapel die er al stond in 1646. En die verving toen op haar beurt een boomkapelletje uit 1645. Tegen die boom (een eik) werd toen een miraculeus Mariabeeld geplaatst. Dat was dan weer in de winter van dat jaar in Ulicoten gevonden door een 'ambachtsman' uit Baarle, ene Willem Verreyt, die overigens op weg was naar een Sint Antoniusfeest in Chaam. Het gebeurde allemaal 'In Januario, sestienden, 's winters tydt': de 17de is de feestdag van Antonius. Wat het mirakel was: Willem Verreyt vond 'dit weerde Beeldt' op de ondergesneeuwde heide: 'Een luttel buyten 's weegs, en op een kleine hooghte,/ In sneeuw en niet besneeuwt, maer rondom in de drooghte.' Ondanks het barre weer was Maria onbesneeuwd, dus onbevlekt gebleven: een duidelijk wonder. En het wordt naar Retie gebracht, toch een eindje uit de buurt van de vindplaats.

Nu lagen Baarle, Ulicoten en Chaam in de Noordelijke Nederlanden, in de zogenaamde Generaliteitslanden, en daar waren de calvinisten baas, hoewel de streek altijd overwegend katholiek was en is gebleven. Dat katholicisme werd ten hoogste gedoogd, zolang het maar niet opviel: in de openbare ruimte was er voor dergelijke uitingen van paapse volksdevotie geen plaats. Daarvoor moest je de grens over, naar de Zuidelijke Nederlanden, bijvoorbeeld naar Retie. Zo kan dat ongeveer gegaan zijn, durf ik te veronderstellen.

Eerder recent Mariabeeld boven de toegangspoort van de kapel

En de katholieke gezagsdragers hier te lande vonden een en ander van bijzonder belang: Augustinus Wichmans, prelaat van Tongerlo, heeft in 1646 'een fraey Cappel gesticht'. Dat miraculeus Mariabeeld is voor de katholieke clerus letterlijk een godsgeschenk te noemen: de reformatie moest te allen prijze buiten gehouden worden, bij ons was al wat de klok sloeg contrareformatie. Wat een prachtige buitenkans om het volk te stichten: God zelf had er de hand in.
Uit de Generaliteitslanden werden bedevaarten naar het nieuwe heiligdom georganiseerd, die trouwens tot op de dag van vandaag nog niet helemaal verdwenen zijn: jaarlijks komen nog georganiseerde bedevaarders uit Eersel en Veldhoven naar Werbeek.

Op zichzelf is dit al een opmerkelijk verhaal, maar wat daar nog bijkomt is dat die kapel achthoekig is, 'octogonaal' in de betere architectentaal. Nu ken ik natuurlijk niet alle religieuze gebouwen hier in de wijde omtrek, maar een achthoekige kapel lijkt mij toch uitzonderlijk. Hoe komt die hier terecht, iets na het midden van de zeventiende eeuw, in the middle of nowhere? Heeft die octogonale bouw een speciale betekenis? Ik zoek naar een antwoord op die vraag.

Het gebouw heeft wel stijl vind ik: 'classicerende barok' wordt die genoemd, of 'sobere en landelijke barokstijl'. Het interieur moet ik hoogdringend ook eens gaan bekijken: het schijnt de moeite te zijn.

Wat men een 'opengewerkte dakruiter' noemt

De enkele 17de-eeuwse citaten in deze tekst komen uit 'Kort Verhael van den Oorspronck van de miraculeuse L. Vrouwe ter Sneeu / geheeten Hulpe der Christenen tot Werbeecke onder de parochie van Rethy ... In rym geset door I. Gisberty'. In beschaafd Brabants: I(sidoor) Gijsbrechts.

Luc Tuymans in Bozar (III)

2011-03-28T06:26:00.000-07:00

Het werk dat op mij de diepste indruk heeft gemaakt is ongetwijfeld 'The Nose' uit 2002. Niet voor niets staat het ook op het informatieve foldertje van de tentoonstelling. Nu is de titel van dit doek maar een titel: de neus is nu eenmaal het meest prominente deel van het gezicht - in alle betekenissen - en in dit geval is ze inderdaad best uitstekend. Maar daar gaat het natuurlijk niet om. Volgens de catalogus gaat het doek terug op een afbeelding die Tuymans licht gewijzigd heeft: een glimlach heeft plaats gemaakt voor een raadselachtige gezichtsuitdrukking. Tuymans zelf noemt het 'als het ware een Christuskop', omdat de stijl ervan herinnert aan de talloze 'Ecce Homo's' die de menselijkheid en het lijden van Christus moesten oproepen. Ik kan daar best inkomen: voor mij is de uitdrukking van het gezicht er een van immense, diepste droefheid (en ontgoocheling), waar woorden zonder meer tekortschieten, de zaken nog erger zouden maken, waar alleen woordeloos respect en empathie passend zijn. Bij mij roept 'The Nose' dat gevoelen heel sterk op, en daarom vind ik het ook zo'n schitterend werk. Daarvoor alleen al had ik de retrospectieve willen zien.

The Nose, 2002

De Amerikaanse politiek wordt aangesneden in de min of meer reconstructie van de tentoonstelling 'Proper', in New York, 2005. Boven het hoofdstuk dat over 'Proper' gaat, staat het antwoord van Condoleezza Rice op de vraag of ze na 9-11 geen problemen had om goed te slapen. Antwoordt Rice: 'De eerste nacht wel, ja, maar daarna hebben we een plan uitgewerkt, en sindsdien slaap ik als een roos'. Of die houding ook uit haar portret blijkt? Voor mij spreekt daar inderdaad hardheid uit, maar ook ongerustheid: zij lijkt met een priemende, onderzoekende blik de wereld in te kijken, ze lijkt duidelijk benomen en geraakt door haar functie in een US die plotseling niet meer zo kwetsbaar waren. Geeft ze vanuit haar positie dan toch blijk van enige menselijkheid?

The Secretary of State, 2005

Ik had een beetje schrik toen ik naar de tentoonstelling van Tuymans ging: te weinig kleur vond ik van te voren, zeer ernstig ook, hij leek mij niet echt doeken te schilderen waar je je woonkamer mee wil opvrolijken. Maar toch: hij heeft me overtuigd. In kunst gaat het, zeker tegenwoordig, niet zozeer om 'het schone', dan wel om 'het goede' of 'het ware'. Alleen kunnen die twee categorieën voor iedereen andere dingen betekenen. Dat probleem zullen we wel nooit oplossen, vrees ik. Tuymans heeft dat voor zichzelf wel gedaan en er uiting aan gegeven op een manier die behoorlijk wat mensen aanspreekt. Geen geringe verdienste is dat.

Gent-Wevelgem? Meer lente!

2011-03-27T15:00:00.000-07:00

Het was Gent-Wevelgem vandaag: vroeger zou je daar nog naar gekeken hebben, maar nu, met zo'n mooi weer? Geen denken aan! De natuur in is tegenwoordig het parool. En het is een prachtig voorjaar dit jaar. Veel zon gehad deze maand, maartse buien zijn uitgebleven. We rekenen natuurlijk nog op de aprilse grillen, maar echt nodig zijn ze niet: het land ligt er nog nat genoeg bij.

Het Vennengebied straalt weer een beetje meer, er steken al meer bloemetjes de kop op. Aan 'De Kasteeltjes' vind ik behoorlijk wat speenkruid. Dat is nieuw voor mij, want ik ben nog nooit zo vroeg in het voorjaar uitgereden, en dat speenkruid is een vroege lentebloeier: van maart tot mei kun je hem zien. Echt groot wordt het niet, tot 30 cm hoog, bescheiden zou je zeggen, maar met zijn gele bloempjes is het zeer opvallend en aantrekkelijk.

Speenkruid

Je kunt zo nog kleiner hebben, vooral als de plantjes nog maar net komen piepen. De 'kleine veldkers' heet niet voor niets zo: van 5 tot 20 cm hoog wordt hij. Zeer kleine bloempjes ook, nog bescheidener dan het speenkruid, maar wel zo opvallend wit dat je er niet naast kunt kijken..

Kleine veldkers

Prachtige bloemen in wording zie ik op de Klotteraard: vlak bij de uitkijktoren doen de waterlelies hun inspanningen om weer boven water te komen. Bloemen zijn er natuurlijk nog niet, maar de bladeren uit het donkere water naar het lichte oppervlak zien reiken: schitterend is het. Sommige hebben het al gehaald, andere zijn er bijna: nog eventjes en ze kunnen hun nog opgerolde bladeren ontplooien. En dan mogen de lelies zelf beginnen groeien, blauw geel of wit.

Waterlelie: van koele duisternis naar warm licht

De natuur zien groeien en openbloeien: een schitterende belevenis vind ik het. En ik hoop vast dat ik de enige niet ben.

En Gent-Wevelgem? Tom Boonen heeft gewonnen, wat meer is, hij heeft de bloemen gewonnen. Maar als je dat pas om zeven uur verneemt, vergaat de wereld toch niet. Waarom zou ie?

Luc Tuymans in Bozar (II)

2011-03-27T05:35:00.000-07:00

'Mwana Kitoko' is natuurlijk lekker Belgisch, maar ander niet-vaderlands werk is even boeiend. Tuymans heeft het over onderwerpen als het nazisme, nine-eleven, de jezuïeten, de (Amerikaanse) politiek, thema's die maatschappelijk relevant zijn.

Nazisme

Treffend in al zijn naaktheid is het werk 'Our New Quarters' (1986). Het schilderij is de artistieke verwerking van een ansichtkaart uit Theresienstadt: toen tijdens de Tweede Wereldoorlog joden van het ene kamp naar het ander werden overgebracht, brachten velen van hen een tijd door in het kamp Theresienstadt, een aantal gebouwen die de realiteit van de kampen des doods moesten verstoppen. De 'Häftlinge' kregen dergelijke kaarten die ze dan naar huis konden sturen: ze toondende grote binnenplaats van het kamp. Je zou er de façade van een groot hotel in kunnen zien, ware het niet dat de boom, het enige leven op het doek, er onheilspellend dood bij staat. De eentonige, sombere kleur, de afwezigheid van zon, wolken en begroeiing doen overigens ook niets goeds vermoeden. Een onthutsende stomp in je maag is het, dit werk.

Our New Quarters

Nog zo'n Holocaustschilderij is 'Gaskamer', ook uit 1986. Het idee alleen al, een gaskamer schilderen: ik heb in elk geval nooit schilderij met dit onderwerp gezien. Weer krijg je kaalheid en naaktheid, nu in het centrum des doods zelve. Voor dit werk heeft Tuymans als studie eerst een aquarel gemaakt, na een bezoek aan het concentratiekamp en de gaskamers van Dachau. In het midden zie je het deksel van een afvoerput voor de fecaliën van de vermoorden. Tuymans laat eerder lege beelden zien: hoe ontstellend ze zijn, moet je zelf in- of aanvullen: 'the content is in the eye of the beholder', elke toeschouwer maakt voor zichzelf het werk af.

Gaskamer

Intrigerend is ook 'Wandeling' (1933). Twee figuren staan in de verte, in het dal, de afgrond te staren. De rechtse is makkelijk te herkennen als Hitler, de linkse stelt Albert Speer voor, samen de bedenker en de architect van het geweld. Ze staan met hun rug naar de kijker, hun gezichten (de gezichten van het kwaad?) blijven onzichtbaar. Nogal wat schaduw en vaalgeel lichtschijnsel bepalen de sombere atmosfeer van het werk.

Merkwaardig genoeg lijkt dit werk een oerduitse, oerromantische inspiratiebron te hebben: 'Der Wanderer' van Caspar David Friedrich. Met dit schilderij in je achterhoofd wordt 'Wandeling' van Tuymans nog navranter, wranger, kouder en killer.

Caspar David Friedrich: Der Wanderer

Een serie schilderijen van Tuymans staan bekend onder de naam 'Der diagnostische Blick'. Tuymans kijkt natuurlijk zelf met een diagnostische blik naar de wereld, zoveel is wel duidelijk. De diagnose moet je wel zelf uit het schilderij lezen.

Luc Tuymans: Retrospectieve in Bozar (I)

2011-03-25T07:06:00.000-07:00

Zit ik vandaag te bladeren en te kijken in de catalogus die ik gisteren van Luc Tuymans' Retrospectieve in Bozar meegebracht heb. Ik bekijk de reproducties, en er schiet mij een vers van Lucebert te binnen: 'ik ben geen lieflijke dichter' (Uit school der poëzie). Evenmin is Tuymans een lieflijke schilder, maar zijn doeken verschillen wel aanzienlijk van het plastisch werk van de Nederlandse dichter. Hij is rustiger, schreeuwt niet om 'revolutie', stelt zich zeer kritisch en onderzoekend op, stelt aan de kaak, geeft commentaar, klaagt - scherp - aan zonder emotioneel te worden, toont zijn kijk op de wereld van de macht en geweld, kolonialisatie en nationalisme. Je moet behoorlijk stilstaan bij en nadenken over wat je ziet. En echt vrolijk word je er niet van, levensvreugde wordt niet kunstmatig opgeklopt.

Een en ander blijkt uit Tuymans' kleurgebruik: de kleuren spatten niet van het doek, helle tinten zie je niet te veel, vooral grijzige, beige en bruinige, soms vervaalde kleuren gebruikt hij. Niet echt dodelijk somber is het, wel doodernstig. En je moet het verhaal, de context van het schilderij wel kennen, wil je er iets aan hebben. Dat was bij schilders uit vroegere tijden ook zo: als je het verhaal van de Toren van Babel niet kent, of dat van Icarus, zijn die werken van Breughel ook maar goed geschilderde plaatjes. Tuymans heeft het over de verhalen en de mythen van vandaag, hij zoekt voor macht en kolonisatie moderne, nieuwe metaforen. De juiste metafoor is niet tijdsgebonden, ze overstijgt de eigen, enge actualiteit. De toeschouwer moet wel mee willen werken en proberen de visie van de kunstenaar te verstaan.

Mwana Kitoko

De eerste zaal die we zien, is eigenlijk de laatste (dat lag aan rolstoel- en lifttechnische problemen, maar dat terzijde), en die zaal is meteen zeer indrukwekkend. Het is eigenlijk een herhaling van de tentoonstelling in Venetië, in 2001, van 'Mwana Kitoko, Beautiful White Man'. Die naam draagt ook een opvallend schilderij van Koning Boudewijn die in 1955 de kolonie bezoekt. Hij stapt uit het vliegtuig, daalt uit de hemelen neer, komt pontificaal de trap af, gekleed in een schitterend wit uniform, niet dadelijk de kleur die je meteen met Congo associeert: een vreemde is hij eigenlijk ('volksvreemd' had ik bijna geschreven), ook al door zijn lange sabel, het teken van zijn macht. Het kan om niemand anders dan Boudewijn gaan, maar een gezicht heeft hij niet echt: een zonnebril staat op een suggestie van een neus, maar verder heeft dat gezicht niet veel menselijks. Volgens de catalogus betekent 'Mwana Kitoko' 'mooie meester' of 'mooie nobele'. Maar de koloniale overheid hoorde als vertaling liever 'mooie blanke', zo het verschil in rang, stand en ras duidelijk beklemtonend, duidelijk makend ook hoe de zaken er voor de zwarte bij stonden. Zo vat Tuymans met een op het eerste gezicht eenvoudig schilderij de essentie van de kolonisatie.

Mwna Kitoko (Beautiful White Man)

Het portret van Lumumba heeft een totaal andere uitstraling: je krijgt een moderne jonge intellectueel uit 1960 te zien, bril, netjes in 't pak, snorretje, duidelijk herkenbaar. Hij ziet er niet al te blij uit, deze jonge Lumumba, deze jonge 'évolué' die zijn volk wilde emanciperen, maar die dat belet werd, en in verband daarmee waren alle berichten over het paleis niet denderend positief, zoals men zich zal herinneren.

Lumumba

In de zaal 'Mwana Kitoko' hangt ook 'The Mission', uitgerekend de missie waar Lumuba en zijn rivaal, de latere dictator Mobutu Sese Seko, studeerden. De kerk en de kolonisator ontmoeten elkaar: de eerste wilde bekeren en beschaven, de tweede wilde 'beschaven', eigen gewin maximaliseren en de macht in handen houden: meer dan évolués konden de Congolezen in die omstandigheden niet worden.

The Mission

Zo wordt deze afdeling van de retrospectieve een aanklacht tegen de kolonisatie, niet door er agressief op in te hakken, buitensporig geweld te tonen, maar door de hoofdrolspelers met elkaar te confronteren: de kerk, het paleis, het systeem, de koning als functie, en de mens Lumumba. Samen in een zaal versterken die schilderijen elkaar, en leggen ze bloot en maken ze mensen bewust. Het is Tuymans als geëngageerd deelnemer aan het maatschappelijke leven.

Snippen zoeken

2011-03-20T04:15:00.000-07:00

Gisteren nog eens naar het vennengebied gereden: met de scootmobiel deze keer. Zulk stralend weer mag je niet aan je laten voorbijgaan: vlekkeloos blauwe hemel, lentezonnetje dat zijn best doet, temperatuur best te doen. 'De winter is vergangen, ik zie des meien schijn' leerden we vroeger zingen: zover is het nog niet, maar het gaat duidelijk in die richting. Vandaag toch.

Aan 'De Kasteeltjes' weer volop wakker wordend leven, en Canadese ganzen als een klein bezettingsleger. Maar ik wil weten of er al snippen te zien zijn: hier in ieder geval niet.

Kleine invasie

Maar het mooiste beleef ik aan het 'Ezelsven', aan de Geheulse Dijk. Een vader en zijn zoon van een jaar of zestien staan naast hun automet de verrekijker het drasland en de weilanden erachter af te speuren. Ik hou er ook halt, ze zien mij ook over het vennetje turen, foto's proberen te maken, en: 'Da's genieten, hé' zegt de vader tegen me. Zeker weten is dat genieten, en ik zie dat ze zelfs een telescoop naast hun auto hebben staan: professionele bird watchers zijn het. Ze zien de grutto, de wulp, een roodborsttapuit, en laten me door hun telescoop meekijken. Die grutto en die wulp die gelijken echt op elkaar vind ik. 'Ja maar', zegt vader, 'de grutto heeft een lange rechte bek, die van de wulp buigt naar beneden'.

Grutto met de rechte bek

Wulp met gebogen bek

Gratis biologieles krijg ik, volkomen à l'improviste. Thuis lees ik in een natuurgids dat de wulp in onze streken de grootste waadvogel is: hij kan 53-58 cm groot worden. Dat is al geen kolibrie meer, natuurlijk. De grutto is ook een vogel die voortdurend zijn naam roept, zoals de tureluur en de kievit. Mijn vogelgids omschrijft die naamroeping als 'kr-wie-toe'. Het lijkt inderdaad op 'grutto', maar de vogel schijn een klein spraakgebrek te hebben. Het Ezelsven en de weilanden erachter zitten in elk geval vol geluid: het zou de moeite lonen ze allemaal te kunnen identificeren

Op de afsluiting van een wei spotten vader en zoon nog een roodborsttapuit, en die laten ze me ook eens bekijken. Een leek als ik vindt dat hij wat op een mees gelijkt, een zwartkopmees dan, maar natuurlijk is dat ook weer niet helemaal zo: bij deze tapuit komt er natuurlijk veel meer rood aan te pas.

Roodborsttapuit

Vlak voor we vertrekken zien de 'real bird watchers' nog een boerenzwaluw, de eerste van het jaar. 'Een zwaluw maakt de lente niet', dat weten we allemaal, maar ze is er dan toch. En ik ging dus uitkijken naar snippen: die zijn er helemaal nog niet, maar de lente komt er langzamerhand aan, dat heb ik wel gezien. En heel wat opgestoken, dat heb ik ook.

Weer thuis

2011-03-11T06:13:00.000-08:00

Weer thuis! Dat wil voor mij zeggen in het Vennengebied, na een sombere winter waarin mijn scootmobiel alleen dient om boodschappen mee te doen. Hoewel, de dertiende februari heb ik de protestwandeling meegereden: het was redelijk weer, maar na twee uur protesteren vanuit mijn rolstoel-met-batterij was ik verkleumd van de kou. Ik wist meteen weer waarom ik in de winter niet uitrijd, ook al had ik vanaf de uitkijktoren graag het besneeuwde landschap eens bekeken. Maar af en toe gebruik je beter je verstand.

Drie dagen geleden heb ik dat nog eens gedaan, de rede laten werken: de zon straalt met de volle kracht van de achtste maart, er is geen spatje wolk aan de hemel, stralend weer dus, maar toch een nijdige frisse wind. Lente is nog iets anders, hoewel, je voelt hem komen, of je hoopt hem komen. Ik dus naar de vennen, maar met de auto, want de accu van mijn Harley-Davidson voor gehandicapten loopt op zijn laatste benen - als ik dat zo mag uitdrukken - en ik dus autogewijs naar de natuur. Bijna een blasfemie is dat, ik weet het, maar nood breekt wet rationaliseer ik dan maar. En op de obligate maar geliefde plekken stap ik uit en maak een wandelingetje en wat kiekjes. Aan het Peerdsven bijvoorbeeld. Nooit zoveel water in het ven zien staan: het is door de restauratie (natuurherinrichting zeg maar) behoorlijk groter geworden, kan dus meer bevatten, en is inderdaad tot aan de randjes boordevol. Het moet toch een natte winter geweest zijn, denk je dan.

Het Peerdsven: vol blauw water en bomen die op herleven wachten (sommige tevergeefs)

De restaurateurs hebben het gebied ook netjes afgesloten: het ziet er pront en patent uit, het ven. Een eind verder kom ik aan het Ezelsven, dat al op Merksplas ligt, iets voorbij de Turnhoutse Nieuwe Bossen. 'Geheulse Dijk' heet de weg daar. Op een kaartje van Natuurpunt wordt die plek aangeduid als 'drasland', maar dat drasland wordt steeds groter, lijkt mij, en je kunt hier eigenlijk wel van een ven(netje) spreken. Ik kan mijn zin van net hierboven herhalen: nooit zoveel water in het ven zien staan. En hier leeft de natuur al wat meer: de kieviten zijn terug, wat ik vroeg vind, achter het ven zie ik twee Canadese ganzen, en in het ven zijn drie eenden slobberend op zoek naar eten.

Het Ezelsven in zijn volle uitgestrektheid

Zoektocht naar het dagelijks brood?

Eventjes verder, achter het Zwart Water maar nog op Merksplas, ligt een gebied dat 'De Kasteeltjes' heet: waar die naam vandaan komt, is me een raadsel, want al wat je er ziet zijn weilanden en rechts een populierenbos. Op De Kasteeltjes liggen ook twee plassen: ondergelopen weiland zou ik het noemen, maar waarschijnlijk is dat ook zogenaamd drasland. Op de linkse plas maken ganzen driftig gakkerend luidkeels ruzie om eten, zo vroeg op het seizoen dat nog moet beginnen, en kieviten roepen zoals voorgeschreven hun naam. Snippen zijn er nog niet te horen of te bespeuren, evenmin koeien in de wei: de lente is er nog niet echt. En veel water kun je zien, ook waar dat anders niet staat. En heel vroegwijze vroegrijpe madeliefjes: drieste bloempjes!

Onverwacht water

Drieste madelieven

Ten slotte: mijn auto geparkeerd aan het Bels Lijntje, achter de Grote Klotteraard, en naar de uitkijktoren lopen. Het vertrouwde panorama, maar veel jong groen is er niet te merken. Boven op de toren kun je wel een foto nemen van 'Turnhouts Vennengebied: een toekomstimpressie'. Dat is vandaag in alle betekenissen waar.

Toekomstimpressie van het Vennengebied

P.S.:

Op een weerwebsite van Zuid-Limburg (Netherlands) lees ik: 'Wat neerslag betreft was de winter opnieuw een vrij nat seizoen. (Wat een on-zin!) Er viel gemiddeld in onze provincie zo'n 210 mm neerslag, tegenover 180 mm neerslag normaal. Samen met het natte najaar zorgt dat er dus voor dat de bodem nog steeds helemaal verzadigd is van het vocht.'

Dat heb ik hier ook kunnen vaststellen.

P.S. 2:

Wie ook al vaak te horen was: de tjiftjaf. Lees ik vandaag (17.03) in 'Natuur.blad', het driemaandelijkse tijdschrift van Natuurpunt in het artikel 'Lenteboodschappers' dat het vogeltje overwintert in de landen rond de Middellandse Zee, maar dat vanaf maart zijn roep weer volop in onze streken klinkt.
Een tjiftjaf heb ik nog nooit gezien (het is een klein, overwegend bruin vogeltje leert het artikel me), maar al zeer vaak waargenomen: je moet niet eens echt je oren spitsen. de tutreluur is ook zo'n vogel: die heb ik eens gehoord op de plaasen aan 'De Kasteeltjes', maar gezien? Ook nog nooit.

Zichtbare tjiftjaf

Anselm Kiefer in Antwerpen (II)

2011-03-04T05:45:00.000-08:00

Het is niet allemaal oorlog wat Anselm Kiefer schildert. Met een aantal werken die refereren aan de bijbel plaatst hij zich in een eeuwenoude traditie: ik denk aan 'Jacobsleiter', 'Am Anfang' en 'Der Furchtbare Halbmond'.

Volgens Genesis 28:12 zag Jacob in een droom een ladder die de aarde met de hemel verbond toen hij op de vlucht was voor zijn tweelingbroer Esau. Op die ladder zag hij engelen naar de aarde dalen en weer ten hemel klimmen: boven aan de ladder zag Jacob Jahweh die zijn nageslacht het land Kanaän beloofde (tenminste, dat leer ik van Wikipedia). Rembrandt heeft een 'Jacosladder' geschilderd, ene Michael Willmann in 1691, in recentere tijden Marc Chagall: het thema schijnt in de westerse schilderkunst niet onbekend te zijn. En je ziet de engelen dalen en stijgen op die ladder, een verbinding, een verbond makend tussen hemel en aarde. Niet zo bij Kiefer: geen engelen te bespeuren, in het midden splitst de ladder, de weelderige plantengroei van bij Willmann is verdwenen: dode takken en twijgen zie je achter de ladder, die bovendien op dorre, uitgedroogde en gebarsten grond staat, en helemaal tot in de hemel reikt ze ook niet. In de begeleidende uitleg lees ik dat de Jacobsladder 'binnen de Joodse traditie staat voor een spirituele klim die leidt tot een beter begrip van de relatie tussen God en de mens'. Dat lijkt me hier echt niet mogelijk: al die dorheid, de ladder die twee richtingen heeft, naar twee vergeefse doelen leidt. Kiefer zegt mij dat in de wereld van vandaag de relatie tussen God en mens onbestaande is, dat contact van de mens met God een irrealistische wens is, een illusie, meer niet.

Jacobsladder: nutteloos middel tot contact

Een ander schilderij dat 's mensen machteloze eenzaamheid uitbeeldt is 'Am Anfang'. De titel verwijst naar de eerste verzen van het boek Genesis: 'In den beginne schiep God de hemel en de aarde. De aarde nu was woest en ledig, en duisternis lag op de vloed, en de geest Gods zweefde over de wateren'. Aarde is er op dit schilderij niet al te veel: een klein strookje strand, dat is alles. Je ziet wel een zware, aanrollende, dreigende zee (dat is ook aarde, natuurlijk). De lucht boven die zee - de hemel dus - lijkt vol donderwolken en onweer te zitten. Tussen hemel en zee bevindt zich een neutrale strook: ze raken elkaar niet. Waar of hoe Gods geest over de wateren zweeft? Hij blijft afwezig in deze woestijn van zee en dreigende storm. Toch zoekt de mens in zijn wanhoop contact te leggen met die God: een ladder reikt in dit geval tot in de hemel. Tussen de sporten is een rol gevlochten, en rol die vol staat met foto's van torens, van hoge gebouwen die soms zeer wankel lijken. Een andere manier is het om het verhaal van de 'Toren van Babel', het failliet van de hubris, uit te beelden: het is weer mislukt. En wat meer is: die fotorol glijdt langzamerhand naar beneden. Op de grond ligt de rest van de rol letterlijk uitgezakt en in de war, terug op aarde. De boodschap is duidelijk, en consistent met die van de 'Jacobsladder'.

Am Anfang

Voor mij is het indrukwekkendste werk van de tentoonstelling 'Der Fruchtbare Halbmond', 'De vruchtbare halve maan'. Zo wordt ook het gebied genoemd waar zich de bakermat van de westerse beschaving bevond, het Tweestromenland tussen Tigris en Eufraat. Het is ook in dat gebied dat de bijbelse Toren van Babel te situeren is. Je moet al ziende blind zijn om bij die werk niet aan Breughels versie te denken, zijn uitbeelding van de menselijk hubris.Kiefer plaatst zich zo weer netjes in de westerse traditie, zij het dan dat zijn manier van schilderij heel anders is, en dat hij het verhaal weer andere accenten geeft. Bij Breughel wordt er over de bouw van de toren gepraat, steenhouwers zijn druk in de weer, schepen voeren materiaal aan, de bedrijvigheid is zich van haar illusoire onderneming nog niet bewust. Niet zo bij Kiefer: geen mensen te zien, geen bedrijvigheid, de toren is afgebrokkeld, niet volledig ingezakt dat niet, maar van een project dat met suces bekroond is, kun je toch moeilijk spreken: je ziet het troosteloze resultaat van bovenmenselijke inspanningen. De tekst over dit schilderij zegt dan: 'Kiefer beschouwt de ruïne niet als het einde, maar als een nieuw begin. Kiefer wil bouwen aan eenheid in verscheidenheid'. Het ligt allicht aan mij, maar dat zie ik niet. Toch is volgens mij dit werk het 'pièce de résistance' van de tentoonstelling. Ik word er alweer niet vrolijk van, maar ik werd naar dit werk toegezogen, ik wilde er per se een stiekeme foto van.Kiefer is kennelijk geen optimist, maar hij geeft oude verhalen een nieuwe inhoud, de inhoud van deze, zijn tijd, en hij doet dat met een zeer overtuigend métier. Moet je gezien hebben, vind ik dan.

Der Furchtbare Halbmond

Breughel: De toren van Babel, foto van de reproductie van de versie (1563) in het Kunsthistorisches Museum in Wenen

Anselm Kiefer in Antwerpen (I)

2011-01-31T08:36:00.000-08:00

Het 'Koninklijk Museum voor Schone Kunsten' wordt gefatsoeneerd en gerestaureerd, maar toch slaagt het er toch nog in een belangrijke tentoonstelling te organiseren. Werk van de Duitse schilder Anselm Kiefer, een geweldig verontwaardigde, zou ik op het eerste gezicht zeggen. De nazi's zouden zijn kunst zonder meer en zonder twijfel als 'entartete Kunst' in het vreugdevuur van hun brandstapels gekieperd hebben: zij zijn ondertussen overwonnen, maar in het werk van Kiefer zijn ze prominent aanwezig met hun oorlog en de gevolgen daarvan. En klap in je gezicht is deze tentoonstelling, een dreun op je hersens, een steek in je hart. Je wordt er niet bepaald vrolijk van.

Je kunt bij het binnengaan een tekst meenemen, waarin Kiefers werk wordt geduid en de schilderijen een korte commentaar krijgen. Paul Depondt is de bron van de tekst op de eerste bladzijde: hij typeert het werk naar mijn gevoelen zeer goed. Ik citeer: 'In zijn schilderijen laat Kiefer zelden hoop opflakkeren. Hij schildert 'verkoolde landschappen na de slag': desolate, duistere en onvruchtbare landschappen, waarin hij versteende varens en doornstruiken plaatst. Het zijn beelden van de wereld na de apocalyps, zonder overlevenden. Zijn marines tonen een zee des doods, waarin het roestige marineschepen aanbrengt, alsof de oorlog eindeloos doorgaat (Voyage au bout de la nuit).' Ik kan me nogal vinden in deze typering, moet ik zeggen.

Voyage au bout de la nuit

De titel van dit schilderij heeft Kiefer ontleend aan de eerste zeer invloedrijke roman van de Franse anti-semitische schrijver L.F. Céline: Kiefer werkt niet in een vacuüm: hij is zeer betrokken bij zijn tijd en zijn wereld. De roestige schepen en roestkleurige zee zijn niet in de eerste plaats aantrekkelijk: een soort van afgrijzen schijnt eruit te klinken. Botticelli's 'Geboorte van Venus' is van een totaal andere orde. Hier zie je het gevolg van het tegendeel van liefde.

'Schwarze Flocken' is nog zo'n werk dat je een stomp in de maag geeft. In het midden van het schilderij trekt een loodzwaar boek de aandacht: uit het boek komen verzen te voorschijn uit het gedicht 'Schwarze Flocken' van de Duits-joodse dichter Paul Celan. Ik heb dat gedicht gezocht en gevonden: diepe rouw en treurnis, wanhoop spreken er uit. Het begint zo:

'Sneeuw is gevallen, lichtloos. Eén maan her
is het al of twee dat de herfst ook mij in monnikspij
een tijding bracht, een blad uit Oekraïense heuvels:
Bedenk dat het wintert ook hier, voor de duizendste keer nu
in het land waar de grootste stroom vliedt:

Jaäkobs hemelse bloed, gebenedijd door bijlen...'.

Jacobs hemelse bloed is onderaan links te lezen, in het Duits natuurlijk. De sneeuw is ook niet stralend wit, en je hebt de indruk dat je op een uitgestrekt oorlogskerkhof staat te kijken, maar wat uit de grond steekt zijn geen kruisen (natuurlijk niet, Celan heeft het over zijn volk, de Joden), maar je ziet hier en daar dingen die op runetekens gelijken, het oudste bekende geschrift van de Germanen. De stokken die je ziet zouden door en door verbrande wijngaardranken kunnen zijn: alle leven is uitgewist. De laatste strofe van het gedicht nog:

'Bloedde, moeder, de herfst me maar weg, brandde de sneeuw me maar:
zocht ik mijn hart maar, dat het huilt, vond ik de zucht maar, ach,
van de zomer
was-ie als jij.
Kwam me de traan, Weefde ik dat doekje.'

Zeer indringend is het gedicht, net zoals het schilderij overigens.

Schwarze Flocken

Wat je ook niet alle dagen op een schilderijententoonstelling ziet: een vliegtuig scheert over het eerste schilderij. Neen natuurlijk, het maakt deel uit van het werk. Het gaat om een gevechtsvliegtuig, voor de constructie waarvan volgens de informatie lood gebruikt is van het dak van de Dom van Keulen: Kiefer vlucht niet voor het Duitse verleden. Integendeel, hij doet een poging om het te verwerken. Enige troost is te vinden in de gedroogde zonnebloemen die het vliegtuig meedraagt: mij lijkt het hoop tegen beter weten is, een pleister op een houten been. Misschien ben ik te streng, maar het grijs van de aanrollende zee, en het even grijze landschap waarin kennelijk ooit aan landbouw gedaan is, domineren zo zeer, dat de zonnebloemen op mij een niet erg geloofwaardige indruk maken. Maar ik begrijp de Duitse kunstenaar wel: het leven gaat hoe dan ook verder, hij moet zich op een of andere manier wat hoop verschaffen, er moet licht zijn om naar uit te kijken. Hoe zou je het anders volhouden? En die zonnebloemen met hun zaden zijn natuurlijk de 'Grosse Fracht': je krijgt hier de paradox van de vernietiging die tezelfdertijd nieuw leven in zich draagt. Toch, ik heb er gemengde gevoelens bij. Maar indrukwekkend is het zeer zeker: het stemt tot nadenken: dit schilderij en heel de tentoonstelling is geen vrijblijvend evenement over 'Blumen aus Deutschland'.

Grosse Fracht

Hetzelfde thema, oorlog, beeldt Kiefer uit in 'Schlacht über England': een troosteloos grijze hemel, aan de linkerkant een lichtblauwe vlek, witte strepen over heel het doek suggereren dat die hemel vol vernietiging zaaiende vliegtuigen gehangen heeft, een overgebleven vliegtuig stort, vernietigd, neer. Een Duits vliegtuig allicht: de schilder stelt zijn landgenoten nergens als heroïsche overwinnaars voor. Boven aan het schilderij is 'the last of England' te lezen: voorbarige conclusie was dat. Engeland is opnieuw recht gestaan, de Duitsers zijn ten slotte ingestort. Ik vind het formidabel hoe Kiefer hier met weinig middelen en kleur de geschiedenis en zijn houding ertegenover kan weergeven, en zijn houding tegenover oorlog in het algemeen.

Schlacht über England

Brugge: Van Eyck tot Dürer

2010-11-15T06:59:00.000-08:00

De Vlaamse Primitieven liggen me na aan het hart, en als er dan weer een tentoonstelling over hen te bekijken is, dan wordt het ongeveer spoorslags ernaartoe rijden, zeker als het, zoals bijna altijd, in Brugge te doen is, want daar wil ik ook bijzonder graag komen. Als je dan een beeld kunt krijgen van Van Eyck tot Dürer, van de invloed van de Vlaamse schilders op de Duitstalige landen en verder op het oosten van Europa, dan wil je dat natuurlijk gezien hebben. Dat wil zeggen: ik toch.

Jan van Eyck stierf al in 1441, Hans Memling in 1494, maar dan een halve eeuw later dus. Maar de uitstraling van de Vlaamse Primitieven begint, volgens de naam van de tentoonstelling, al bij Van Eyck. Behoorlijk wat Duitse schilders hebben zich ingespannen om het niveau van hun Vlaamse vakgenoten te evenaren, zo van: dat moeten we ook kunnen. Onbekende namen blijken zeer verdienstelijke kunstenaars te zijn geweest. Een opsomming: Hans Multscher, Konrad Witz, Conrad Laib, Hans Pleydenwurff, Michael Wolgemut, Walter Schongauer. Van al die mensen is werk te zien, en dan stel je vast dat ze een grote inhaalbeweging gemaakt hebben, maar dat ze nog het laatste tikje talent of metier misten dat de Vlaamse Primitieven zo uitstekend maakte. Zo snel was het verschil (de achterstand?) niet helemaal te overbruggen. Tegen het eind van de vijftiende eeuw lijkt dat te veranderen: ik zie een prachtig 'Portret van een jonge vrouw' uit 1480 of daaromtrent. Zeer licht is dit vrouwenhoofd, tegen een donkere achtergrond, zeer fijn is ze geschilderd, helder en open kijkt zij, bescheiden glimlachend, zou ik zeggen: een beetje geïdealisereerd, foutloos, perfect. Een parel van een doek is het. Maar: schilder onbekend. Het schilderij komt uit Zwaben, misschien zelfs uit Ulm, maar dat laatste is niet zeker. Het belang van de kunstenaar als scheppend individu was kennelijk in die contreien nog niet doorgedrongen: in die zin is het echt middeleeuws. Maar daar komt verandering in.

Zwaben (Ulm): Portret van een jonge vrouw, ca. 1480

Want op het einde van de vijftiende eeuw komt Albrecht Dürer eraan, die moeiteloos het niveau van Van Eyck en andere Primitieven bereikt. En zijn realisme is nieuw: het is geen religieus realisme meer, geen godsdienstige taferelen naar de werkelijkheid geschilderd, maar eerder burgerlijk realisme: het 'Portret van een man' (1521 of 1524) is daar een prachtig voorbeeld van. Hier spreekt al een andere tijd: de renaissance heeft Duitsland al duidelijk bereikt. Hier is geen spoor van idealisme meer te bekennen, zoals in de tedere vrouw uit Zwaben: de man kijkt nors en vastberaden voor zich uit, kennelijk heeft iets of iemand hem best wel boos gemaakt of pijn gedaan. Gesloten, smalle mond heeft hij ook, en een beetje gefronste wenkbrauwen. Niet direct een schatje is hij, maar het doek wel een meesterwerk: hier spreekt een karakter, zonder twijfel. Maar die hand linksonder, die bijna rust op de lijst, dat deden de Primitieven ook al.

Albrecht Dürer, Portret van een man, 1521 (1524?)

Nog zo'n portret van een echt ernstige man is het 'Portret van een onbekende man', (ca. 1510-1515) van Michael Sittow. Die kunstenaar werd in 1469 geboren in Reval, wat toen de naam was van Tallinn, toen hanzestad en nu de hoofdstad van Estland. (Ik heb een bijzondere voorliefde voor al wat Ests is, maar dat terzijde.) Die Sittow komt in de loop van de jaren 80 naar Brugge (niet zo moeilijk, hij reist naar een andere hanzestad) en gaat vermoedelijk bij Memling in de leer. Met enig succes: hij wekte voor Isabella van Castilië en Margareta van Oostenrijk, hij was niet zomaar een verver zou je zeggen. Ook in dit schilderij gaat alle aandacht naar het gezicht van de man, dat het licht vangt op een donkere achtergrond. Ernstig kijkt hij, zich van zijn belang bewust. En zijn handen ook op de lijst van het doek: handtekeningetje van de Primitieven. Ik heb begrepen dat Sittow in feite als een Vlaamse Primitief wordt beschouwd: je kunt spreken van een succesvolle carrière voor de Est.

Michael Sittow, Portret van een onbekende man

Twee zeer mooie objecten zijn geen schilderijen, maar beeldhouwwerken. Van Conrad Meit is er een 'Adam en Eva', maar niet bepaald na de zondeval, tenminste, zo ziet het er toch niet uit. Geen oneindige droefenis om de verbanning uit de Hof van Eden, de twee lijken een eerder vriendelijke wandeling te maken. Beiden hebben wel een appel in de hand, maar daar lijken ze over te spreken, zo van: wat doen we hierrmee ? Gods toorn is niet echt te bespeuren. Die Conrad Meit is in 1480 in Worms geboren, maar werkte al vanaf 1514 als officiële beeldhouwer aan het hof van Margareta van Oostenrijk - weer zij! Met deze man zijn al wat verder opgeschoten in de renaissance, en de beeldjes van Adam en Eva uit 1520 lijken me eerder een alibi om de aardse en menselijke schoonheid gestalte te geven. Bloot mag, maar liever met min of meer religieuze figuren. De kunstenaar zelf is best succesvol geweest: Meit koopt in 1534 een huis in Antwerpen en wordt als beeldhouwer lid van de Sint-Lucasgilde. Hij is in 1550 in de Scheldestad gestorven. De Zuid-Nederlandse kunstscene was in die tijd behoorlijk aantrekkelijk, mag je wel zeggen.

Conrad Meit, Adam en Eva, 1520

Een laatste zeer opmerkelijk werk is het middenstuk van een altaarstuk, een houten beeldhouwwerk, nu in het Nationale Museum van Warschau, dat Sint-Lucas voorstelt terwijl hij de Maagd schildert. Dat was een geliefd onderwerp bij de Vlaamse Primitieven - ik heb het twee jaar geleden in Gent ook op een wandtapijt gezien - het was een soort van evergreen die iedereen die een beetje kunstenaar was probeerde te schilderen of uit te beelden. Natuurlijk deden de schilders dat met voorliefde: Sint-Lucas was immers hun patroonheilige, en zodoende konden zij zichzelf bij wijze van spreken afbeelden in het gezelschap van de Heilige Maagd. Maar dit tafereel is ook een scene uit het dagelijkse leven: Maria is met een hemd bezig en de kleine Jezus zit ongestoord en kinderlijk op de grond te spelen. Maria en de Heilige Lucas zorgen voor de nodige sacraliteit, en er is nog een leuk detail: onder de stoel van Lucas ligt een stier, het symbool van deze evangelist. Het algehele middeleeuws godsdienstige sérieux wordt zo langzamerhand doorbroken. Merkwaardig ook is dat dit altaarstuk al in het begin van de zestiende eeuw in een Poolse kerk te vinden was, toch een eind naar het oosten. Vlaanderen zond zijn zonen uit heet dat ouderwets, of tenminste de invloed van die zonen. Je staat te kijken van wat er hier 500 jaar geleefd heeft, je zou er vandaag nog een soort van vaderlandse fierheid aan overhouden.

Jacob Beinhart, De heilige Lucas schildert Maria, 1506

Voor een tentoonstelling van dit niveau zou ik elke jaar naar Brugge rijden: maar dat is wat hoog gegrepen, denk ik.

Rik Poot: De vier ruiters van de Apocalyps

2010-11-14T06:53:00.000-08:00

Soms loop je achteloos voorbij een kunstwerk, je besteedt er geen aandacht aan omdat je andere doelen voor ogen hebt, je kunt niet alles even geconcentreerd in je opnemen en je mist iets dat echt wel zeer belangrijk is. Later kom je op dezelfde plaats, en dan word je geraakt en getroffen door 'De vier ruiters van de Apocalyps' een beeldengroep van Rik Poot. De groep staat in Brugge in het Arentshof, tussen het Groeningemuseum en de achterzijde van de Onze-Lieve-Vrouwekerk, in een eerder besloten omgeving, in de luwte, zeg maar. Een uitstekende plaats, vind ik.

De hologige dood op zijn lijdend paard

In de Openbaring heeft God, zittend op zijn troon, een boekrol met zeven zegels vast die alleen kunnen gebroken worden door het Lam, dat wil zeggen Christus. Het Lam opent het eerste zegel en tevoorschijn komt een wit paard, 'en die erop zat, had een boog en hem werd een kroon gegeven, en hij trok uit, overwinnende en om te overwinnen' (Openbaring 6:2). Het paard staat voor de valse vrede, de ruiter zou de Antichrist zijn. Het tweede paard is rossig, 'en die erop zat werd gegeven de vrede van de aarde weg te nemen, en dat zijn elkander zouden slachten, en hem werd een groot zwaard gegeven' Openbaring 6:3). Het derde paard is zwart, de ruiter heeft een weegschaal, maar correct weegt hij niet: hij brengt honger en oneerlijke handel. Ten slotte volgt het vale paard, 'en die daarop zat, zijn naam was de dood, en het dodenrijk volgde achter hem' (Openbaring 6:8). Een werkelijk apocalyptisch beeld wordt in deze passage opgeroepen: algemene ondergang wordt opgeroepen: valse vrede met een overwinnende Antichrist, oorlog, honger en dood maken het plaatje compleet. Een bijbelse maar een veel wredere 'Doos van Pandora' is het: gelukkig zal het Lam ook het zevende zegel breken en zo verlossing brengen.

Een soevereine Antichrist

Die vier ruiters heeft Rik Poot gebeeldhouwd: het werk dateert uit de periode 19891-1987. Alle rampspoed die de wereld kan treffen heeft de kunstenaar op een bijzonder expressieve manier neergezet. Geen van de vier paarden staat er enigszins rustig bij, wel integendeel. Een stampt met het achterbeen, dat van de 'Honger' lijkt als een wanhopige wolf ten hemel te huilen, dat van de Antichrist (als hij het is) zet zijn achterbenen schrap en hinnikt ten strijde, dat van de dood lijkt stilstaand klaaglijk te huilen. De vier dieren bewegen, stellen net zo goed voor wat hun ruiter beweegt. Kleuren hebben de dieren niet: ze zijn in brons waarop alleen het weer natuurlijk nuances aanbrengt. Overigens: een kleurrijke kermis zou hier helemaal niet thuishoren.

De honger

Die ruiters hebben afstotelijke, grimmige en meedogenloze gezichten: zeer opvallend is dat bij de ruiter met de weegschaal. Bij de 'Honger' kun je de ribben tellen en zie je zijn moedeloze kop, de 'Dood' heeft een afschuwwekkend doodshoofd zonder meer. Zo krijg je een plastisch zeer indrukwekkende groep die huiveringwekkend het lijden, de gebreken en tekortkomingen van de 'condition humaine' duidelijk maakt. Een ongelooflijk en efficiënt kunstwerk is het: dat ik het voordien nooit zo gezien heb!

De bedriegende weger

Ets van Dürer over hetzelfde onderwerp, uit 1497-98