Museum De Reede in Antwerpen pakt af en toe uit met een tentoonstelling om vol eerbied u tegen te zeggen. Nu is Albrecht Dürer an de beurt, nog tot 14 april. Die man leefde van 1471 tot 1528, werd geboren en stierf in Neurenberg. Hij is een van de belangrijkste renaissancekunstenaars van noordelijk Europa. De tentoonstelling heet 'Dürer in Antwerpen', en dat is een woordspeling: bijna alle werken op de expo zijn van Dürer, maar in 1521 verbleef Dürer zelf een jaar in Antwerpen. Meer dan 500 jaar later is hij er nu terug, met gravures, etsen en houtsneden.
Een eerste indrukwekkende werk is niet van hem, maar van Martin Schongauer, die een belangrijke inspiratiebron voor Dürer was. Hij leefde in Colmar, en de jonge bewonderaar reist naar hem toe, maar toen hij in de stad aankwam, was Schongauer kort daarvoor overleden. Zijn gravure 'De grote kruisdraging' is zonder meer indrukwekkend, doet allerminst middeleeuws aan, maar ademt volop de nieuwe tijd. Veel meer mensen dan er op dit werk staan, kunnen er niet meer bij. Centraal zien we Christus, gevallen onder het gewicht van zijn kruis, de man vlak achter en de twee naast het kruis vertonen geen spoor van mededogen, maar proberen hem op te jagen en aan te vuren, keihard zijn ze. De gevallene met zijn doornenkroon heeft al zo veel afgezien dat zijn gezicht alleen nog uitputting verraadt: dramatisch is het tafereel in ieder geval. De vrouw naast die agressieve Romein (Maria, Maria Magdalena?) valt zo goed als bewusteloos. Lange steekwapens benadrukken de heftigheid van het tafereel: het gaat tenslotte om het vermoorden van de onschuld. Best te verstaan dat Dürer een bewonderaar was van Schongauers werk, en hem wilde ontmoeten.
Martin Schongauer, De grote kruisdraging, c.1479, gravure
Nogal wat prenten hebben met het christendom te maken, met het katholicisme zullen we maar zeggen, want het protestantisme had toentertijd nog geen wortel geschoten. Dürers 'Madonna met kind en een aap' vind ik wat ik een charmante gravure kan noemen (ze dateert uit c. 1498). Een lieflijk tafereel van moeder en kind is het, waar bij het kind op zijn handen een vogel en zijn jong heeft zitten: een afspiegeling van moeder en kind kun je erin zien. En dan kun je je afvragen: wat zit die aap daar te doen? Die zit vastgeketend aan de afsluiting van de tuin, en hij staat symbool voor de zondige impulsen van de mens, die dan weer geketend zijn door de komst van Christus. Dat aapje heeft ook twee kleine hoorntjes: een duiveltje is het dus; het is ook al geen mooi dier. Als je goed kijkt, kun je aan de horizon een kerktoren zien: die waren er natuurlijk nog niet toen Christus een baby was: een mooi anachronisme is dat. Onderaan in het midden is ook het bekende monogram van Dürer te zien.
Albrecht Dürer, Madonna met kind en aap, c. 1498, 1498, gravure
Dürer heeft ook een reeks gewijd aan 'Het leven van Maria'. 'De vlucht naar Egypte' is er daar een van. Het wil mij voorkomen dat die vlucht vaak door een woestijn gaat of door een leeg landschap: vluchten is een eenzame en onbeschermde onderneming. Bij Dürer trekt het gezelschap door een dicht begroeid woud, met exotische planten. De drakenbomen heeft hij van Schongauer. Rechts boven zijn een dozijn of daaromtrent putti getuigen van de vlucht, en ze zullen de vluchtelingen waar nodig steun en bescherming bieden; tenminste dat denk ik dan.
De vlucht naar Egypte, c. 1505, houtsnede
Een ander geliefd onderwerp uit werken over Maria is 'de dood van Maria'. Hugo van der Goes heeft daar een prachtig schilderij over gemaakt. Hier ligt Maria centraal in een hemelbed, omringd door de apostelen, allemaal in een andere houding, wat enig leven aan de houtsnede geeft, die overigens eerder donker is.
De dood van Maria, 1510
Laat ik mijn eerste tekst over Dürer maar afsluiten met mezelf: 'De lezende Heilige Antonius', een gravure uit 1510. Ik draag officieel dezelfde voornaam, en ik heb best wat gelezen in mijn leven, maar heilig kan ik me met de beste wil van de wereld niet noemen: een mens kan niet alles hebben. Ik heb nog goed moeten zoeken naar die Antonius: hij zit van onderen, rechts van met midden. Dürer bewijst in deze gravure vooral zijn meesterschap in de tekening van de stad op de heuvel: best gedetailleerd is die. En het katholieke geloof wordt nog eens duidelijk weergegeven door het kruis in het midden van de tekening. Want katholiek moet Dürer wel geweest zijn: aan Maria's en Madonna's geen gebrek in zijn werk. In die zin was hij een man van zijn tijd. Maar hij behandelde ook andere onderwerpen: een pilaarbijter is hij zeker niet geweest.
De lezende Heilige Antonius, 1510, gravure
Geen opmerkingen:
Een reactie posten