dinsdag 27 november 2012

Mol: Alexey Charugin bis

Charugin probeert in zijn jongste werken de vormentaal van die Russische volkskunst ook uit op Afrika, hoewel hij daar naar eigen zeggen nooit geweest is. Hij schijnt zich te baseren op wat hij erover weet en ervan gezien heeft in de media. Dat levert dan een schilderij op dat nogal beantwoordt aan negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse clichés, Russische volkstaal naar Afrikaanse omstandigheden vertaald, zou ik zeggen. Je ziet zijn vertrouwde procedé van de drie lagen, oever-rivier-oever. Onderaan links een zwarte die kennelijk met een jachtluipaard gaat wandelen, rechts een paar, van wie de man een lange pijp rookt, de vrouw haar kind de borst geeft, in het midden een schip dat aankomt, voortbewogen door schepraderen, twee aan elke kant, en krokodillen in de rivier: het beeld is duidelijk aan veel fantasie ontsproten. En bovenaan nog wat couleur locale: een giraf, palmbomen, een bereden olifant en nog een kleiner scheepje. Naïef en decoratief is het wel. De titel doet nogal sinterklaasachtig aan, maar die man kennen ze in Rusland niet zoals wij, neem ik aan.


Stoomboot komt aan in Afrika, 2012

Authentieker vind ik dan 'Geliefde koe' (2012), een schilderij waarop moeder en dochter een koe ergens heen voeren. Op de rug van het die zit een mythologische vogel met vrouwenhoofd. Overigens doen de vogels van Charugin mij aan die van Corneille denken: die beeldt die diertjes ook vaak af met pootjes met drie tenen. Eigenaardige combinaties bedenkt deze Rus, dat tenminste.


Geliefde koe, 2012

'Afspraak' herinnert me dan weer aan werken van Paul Klee, hoewel je menselijke figuren als het meisje en de jongen bij hem niet zult tegenkomen. Maar in de achtergrond kun je met enige goede wil wel iets 'klees' herkennen.


Afspraak, 2012

Een min of meer variatie op 'Zomerse avond' vind je in 'Wit meer' (2011): een zeemeermin zwemt in dat witte meer, terwijl aan de kant een boerin een vis die ze net gevangen heeft, binnenhaalt. Boven haar vliegt nog eens een CCCP-raket.
Die lettercombinatie gebruikt Charugin opvallend graag.


Wit meer, 2011

De meeste werken op deze tentoonstelling komen uit 2012, een paar uit 2010 en 2011. Recent werk, dat zeker, erg productief is Charugin de laatste tijd. Tezelfdertijd kan ik me niet van het gevoelen ontdoen dat de schilder het ijzer ijverig aan het smeden is terwijl het nog heet is: de werken waren namelijk ook te koop. En ik moet eerlijk zeggen: ze zijn aantrekkelijk.

maandag 26 november 2012

Mol: Alexey Charugin

Soms zie je op RTV een item dat meer dan regionaal belang heeft, of dat gaat over iemand die je niet meteen 'de ware Kempenaar' mag noemen. Zo had de zender het kort geleden over de tentoonstelling van een Russische kunstenaar, Alexey Charugin, in 't Kristallijn in Mol, Mol-Rauw wel te verstaan, Blauwe Keidreef 3, nog net niet in Lommel of in Nederland. Om maar te zeggen: 't Kristallijn ligt echt aan de rand van het koninkrijk. Maar die Charugin, van wie ik nog nooit gehoord had, leek mij wel iets, dus ik naar die Blauwe Keidreef.

Charugin schildert  in de traditie van de Russische volkskunst, en op het eerse gezicht lijkt het allemaal een beetje naïef. Je kunt niet anders dan denken aan Marc Chagall: vrouwen dragen dezelfde hoofddoeken als bij Chagall, maar Russische volkskunst was die man ook niet vreemd. Op het schilderij 'Dag' (2008) zie je allerlei activiteiten: een vrouw die een haan vasthoudt, eentje met een vis over haar schouder, nog een die een bloementuil aanreikt. En verder een 'bloem-huisje-boompje', een waterput, een poes, veel vogels en bloemen en centraal een grote, mooi ronde zon, alles tegen een bijna witte achtergrond. Het zou zonder meer een erg verdienstelijke kindertekening kunnen zijn, als er rechts boven geen helikopter zou vliegen die onbescheiden de letters 'CCCP' draagt: ironie van Charugin. De man is in 1965 geboren, afgestudeerd 20 jaar later: hij heeft nog wel iets meegemaakt. Maar het blijft een heel fris werk.


Dag, 2008

Uit 'Overal leven' (2010) blijkt zijn humor net zo goed. In vier lagen laat hij inderdaad zien dat er overal leven is: in het water, op het land - en daar lijkt het nog normaal - maar in de lucht worden een vogel, een vlinder en een libel gecombineerd met een helikopter - daar heb je die weer - en een engel! En helemaal van boven, in de echte ruimte, krijg je dan weer een maansikkel, een komeet, twee raketten en een straalvliegtuig, en helemaal links een zeppelin die ook weer met het waarmerk 'CCCP' getooid is. Als je zijn doeken zorgvuldig leest, heb je er wel wat plezier aan.


Overal leven, 2010

Het mag dan wel zijn dat Charugin de vormentaal van de Russische volkskunst gebruikt, in zijn onderwerpen wijkt hij daarvan toch af, zoals overigens al gebleken is. Heel duidelijk is dat bijvoorbeeld in 'Zomerse avond' (2012): een vrouw staat te hengelen, op de voorgrond speelt er een met een hond, het decor is ook traditioneel, hoewel, een fietser en een auto zijn dan weer nieuw, maar de naakte baadster midden in de rivier is heel wat anders dan de brave traditie. Maar de zon schijnt weer: Charugin schildert het kleine geluk, hij is niet dadelijk een verwant van zeg maar Luc Tuymans.


Zomerse avond, 2012

Een ander werk in lagen is 'Witte rivier' (2001). Op de linker- en rechteroever zie je min of meer gewone bezigheden, in het midden van het water hebben twee naakte vrouwen elk een bloem vast, net zoals de vrouw rechts onder, op het droge toch. En weer werkt de kunstenaar op een lichte achtergrond, wat het resultaat toch wel fris maakt, en je krijgt er een goed gevoel bij, een soort van blijdschap wat mij betreft.


Witte rivier, 2001

Of Charugin nu verbazingwekkende kunst produceert? Dat geloof ik niet echt, maar kijken naar die Russische traditie in een moderner jasje, dan ook nog vergezeld van enige ironie en humor vind ik toch wel erg aantrekkelijk. En hij is niet zwaar op de hand, deze Charugin: hij laat de zon schijnen.

vrijdag 16 november 2012

Kauwen

Sta ik op het parkeerterrein van 'Van Roey Automation' en zie een overwegend blauwe hemel, en het is toch al 9 november: mooi toch, daar wil ik een foto van. Thuis op de computer blijken er ook nog vijftien kauwen in volle vlucht op te staan: verrassing, geluk en toevalstreffer. Vic vertelt me op gezag van zijn broer, die zulke zaken kent, dat kauwen meestal in paartjes vliegen, en inderdaad, vijftien is dan wel een onpaar getal, maar met enige goede wil kan ik toch zeven paartjes thuisbrengen: je zou ze kunnen herkennen dat ze met zijn tweeën in dezelfde richting vliegen. Merkwaardig, daar had ik nog niet van gehoord, maar ik ben dan ook een stadsmus.


Kauwen: toeval

En als ik de foto nog eens bekijk, doet hij me denken aan een schilderij van Van
Gogh, 'Korenveld met kraaien'. Uit 1890 blijkt dat te zijn, uit de laatste weken van 's mans leven. Maar dat is een uitermate pretentieuze associatie, laat dat duidelijk zijn. Het 'Korenveld' is een dramatisch, dreigend schilderij, en de kraaien staan daar niet zomaar op. Aan zijn broer Theo schreef Vincent dat hij werkte aan 'uitgestrekte korenvelden onder woeste luchten en ik heb welbewust geprobeerd er triestheid, extreme eenzaamheid in uit te drukken'.

Mijn foto van die kauwen in de blauwe hemel laat ook een paar bomen aan de Antwerpse Steenweg richting Vosselaar zien: misschien decoratief, niks meer.


Van Gogh, Korenveld met kraaien: kunst

donderdag 15 november 2012

De Modernen - Rondom Permeke II

Van Gust de Smet is er heel wat werk aanwezig, onder andere een reeks houtsneden uit 1920, maar ook een aantal schilderijen. Opmerkelijk is de 'Vrouw van Spakenburg' uit 1917, toen de kunstenaar op de vlucht voor de eerste wereldoorlog in Nederland verbleef en daar modernere invloeden onderging. Zelf zegt hij over zijn kunst in 1921:

 'Wat mijn  werk in het algemeen aangaat is mijn betrachten om alles zo sterk mogelijk uit te drukken, niet een stukje natuur nabootsen, maar van ieder schilderij bijna een synthese te geven. Daarvoor is in de eerste plaats nodig een sterke bouw te bekomen, simpel en constructief, geen kleine details, van alles het essentiële over te houden. Op die manier krijgt het werk meer diepte en kracht dan dat van gelijk welke andere richting.'

Dat maakt hij in de 'Vrouw van Spakenburg' inderdaad wel waar: de achtergrond is zeer bijkomstig, alleen een bruggetje is herkenbaar, de vrouw vult nadrukkelijk heel het doek. Daarbij gaat het niet om haar portret - haar gezicht doet er ook niet zo veel toe - maar om de kracht van die vrouw: ze lijkt een soort van reuzin in een grote blauwe rok. Het maakt wel indruk.

Gust de Smet, Vrouw van Spakenburg, 1917

Een schilderij dat ik al lang kende, is de 'Boom in bloei' van Frits van den Berghe: een reproductie hing in mijn middelbareschooltijd in een gang van het Atheneum, vlak bij het tekenlokaal. Maar hoe gaat dat als je leerling bent, je weet het wel hangen, maar je bekijkt het nooit grondig, want je moet voor de volgende lees weer naar een andere klas, en op die leeftijd zijn er veel andere interessante dingen. Een ruiker bloemen, dat is het, meen je. Nu, in de Fabiolazaal herkende ik het meteen, hoewel ik aanvankelijk dacht dat het om een Ensor ging. Niet natuurlijk, maar het heeft toch veel ensoriaans: uit een dikke stam komen op het eerste gezicht bloemen tevoorschijn, maar als je dan echt eens goed kijkt, zie je totaal iets anders. Het blijken allerlei figuren te zijn, lelijke tronies, een harlekijn, een hologig spook, niet echt aantrekkelijke vrouwen, een eenoog, een baardmens die je 's nachts ook liever niet tegenkomt: Ensor is niet ver uit de buurt. Volgens de bezoekersgids krijgt Van den Berghe  vanaf 1928 veel belangstelling voor de psychoanalyse, hij schildert voorstellingen van obsessies en angstpsychoses en 'dat mondt uit in een persoonlijk surrealisme'. Nauwkeurig dit raadselachtige doek bestuderen is zeer de moeite waard.


 

Frits van den Berghe, Boom in bloei, 1930

Nog zo iets bevreemdends is een werk van Edard Tytgat: 'De beeldhouwer vereeuwigt zijn liefdes'. Het zijn er nogal wat, en het eigenaardige is dat al die liefdes standbeelden zijn geworden: dat is inderdaad ook een vorm van eeuwigheid. De bezoekersgids weet weer raad: het schilderij verwijst naar de antieke beeldhouwer Pygmalion die een zo mooi vrouwenbeeld maakte dat hij er verliefd op werd. De godin Venus, door medelijden bewogen, maakte het beeld levend. Tytgat doet hier het omgekeerde: die stenen beelden mogen dan wel eeuwig zijn, echt leven doen ze niet meer. Tytgat speelde wel eens meer met mythen uit de Oudheid: het zeilscheepje rechts boven verwijst ook naar die tijd.


Edgard Tytgat, De beeldhouwer vereeuwigt zijn liefdes, 1951

Als je de 'Noordzee' van Jean Brusselmans vergelijkt met de marines van Permeke, dan lijkt het over twee totaal verschillende zaken te gaan. De voorgrond doet zelfs aan een veld denken, maar de zwarte rook van een stoomboot vertelt iets anders; je kunt overigens nog twee scheepjes op het doek herkennen. Ik vind het wel een goed werk: een derde zee, twee derden, de zee verticaal, de wolken eerder horizontaal. Brusselmans suggereert rechts een regenbui, witte wolken contrasteren met plukken grijze hemel, en de zee zelf schemert nogal groen door: zoals het hoort bij de Noordzee. Ik hou er wel van, van dit werk.


Jean Brusselmans, Noordzee, 1939

Die 'Rondom Permeke' in Antwerpen laat zien dat Permeke misschien de onbetwiste meester was, maar dat anderen het expressionisme op hun eigen manier waarmaakten, of ervan weg evolueerden. En die tijd heeft veel schilderijen opgeleverd die echt wel de moeite waard zijn en blijven.

'Rondom Permeke': 'vaut le détour' zegt de Michelingids in dat geval. Zelfs meer: 'vaut le voyage', ten minste, als je de trip naar Antwerpen een reis mag noemen.

dinsdag 13 november 2012

De Modernen - Rondom Permeke I

In de reeks 'De Modernen' loopt in de Fabiolazaal in Antwerpen toevallig of niet, maar waarschijnlijk niet, de tentoonstelling 'Rondom Permeke': ze valt samen met de grote retrospectieve over de schilder in het Brusselse 'Bozar'. Het gaat in Antwerpen niet in hoofdzaak over Permeke, wel over schilders uit zijn omgeving, tijdgenoten die misschien minder bekend zijn, maar toch ook met het expressionisme te maken hadden. Maar van hemzelf hangen er toch zes werken, al dan niet erg typisch voor hem.

Als je binnenkomt, zie je meteen een 'Winterlandschap' uit 1912, een zeer vroeg doek, dat nog niet zijn krachtige vormgeving van de jaren 20 heeft. Ik had het dit jaar al eens gezien in Lier, op de tentoonstelling 'Bruegelland, vertier en trammelant': het werd daar beschreven als '... daardoor lijkt het sneeuwlandschap heel weids, net zoals Bruegel I het ooit bedacht.' Zelf dacht ik eerst dat het om een schilderij van Valerius de Saedeleer ging: die heeft ook dergelijke landschappen geschilderd. Maar neen dus, een jonge Permeke die zijn echte weg nog aan het zoeken is, die zie je hier. Stilte en rust roept dit werk op, bijna idyllisch vind ik het. Bij de latere Permeke vind je dat niet meer zo veel.


Constant Permeke, Winterlandschap, 1912

Uit de periode van na de Eerste Wereldoorlog, toen zijn scheppingskracht op haar hoogtepunt was, zie je dan weer de vertrouwde taal van Permeke, in 'Het gebakkraam' (1922) en 'Drie figuren'.


Het gebakkraam, 1922

De zachte sfeer uit het 'Winterlandschap' is helemaal verdwenen: op de voorgrond een beetje hoekige vormen van wat rond hoort te zijn, daarachter de bakker/verkoper die niets anders omhanden heeft dan een pijp te roken: de klanten staan niet in dubbele rijen aan te schuiven. Permekes mensen zijn niet rijk en superactief: ze wachten, gelaten. Zo heb ik ze voor een paar weken in Brussel ook leren kennen.

Drie figuren

Deze 'Drie figuren' verbeelden de werkende mens: de boeren zijn een korenveld aan het maaien: op de achtergrond zie je een molen, rechts daarvan twee korenschoven, op de voorgrond twee landbouwers die even lijken te pauzeren. De rechtse neemt met zijn rechterhand een volgende schoof vast, de linkse heeft de zeis nog in zijn handen. De figuur voor hen lijkt mij een jongeman die nog niet zo lang meewerkt: de zoon leert nog. Stoere mensen zijn het weer, niet echt stralend van geluk, maar koppig en gelaten voortwerkend.

Een totaal andere stijl laat Gustaaf van de Woestijne zien in 'De likeurdrinksters': als contrast kan het er mee door. Erg burgerlijk is dit werk: de schilder portretteert zichzelf terwijl hij de twee verfijnde dames aan het afbeelden is. Mooie jurken dragen zijn, de ene heeft een verzorgd kapsel, de andere een hoofddoek versierd met bloemen, en ze lijken geïnteresseerd naar de kunstenaar aan het werk te kijken. Eigenaardig effect heeft dat tot gevolg: de aandacht van de toeschouwer gaat als vanzelfsprekend naar de twee vrouwen in het volle licht, de schilder dan weer trekt heel sterk de aandacht van die vrouwen. Die schilder is bezig met zichzelf, zou ik zeggen: niet echt expressionistisch. Op de tafel staat dan weer een volle rode roos, rechtsonder liggen twee boeken: tekenen van beschaving die je bij Permeke nergens tegenkomt. Zoals 'De gebakkraam' komen 'De likeurdrinksters' uit 1922, maar meer verschillend kunnen twee schilderijen niet zijn.


Gustave van de Woestijne, De likeurdrinksters, 1922

Van een tederheid, onschuld en intimiteit die je bij Permeke vergeefs zult zoeken zijn een paar werken van Hippolyte Daeye: twee kinderportretten uit 1933: het ene is  donkerder, wat grover aangezet, een streepje licht boven het hoofdje van het kind maken het schilderij echt compleet. Verwonderd kijkt het jonge kind.


Hippolyte Daeye, Kind, 1933

Het tweede heeft veel meer licht door  de kleur van het jurkje en is ook minder ruw en veel zorgvuldiger gemaakt dan het eerste. Het meisje hier schijnt zich af te vragen wat er hier gebeurt, heeft een onderzoekende blik. Ze is meer een individuutje dan het 'Kind'.


Hippolyte Daeye, Meisje, 1933

Beide portretten hangen in de afdeling van de tentoonstelling die heet 'Huisje, boompje, beestje': niet dadelijk onderwerpen waartoe Permeke zich aangetrokken voelde. Uit 'Rondom Permeke' blijkt dat er in zijn omgeving nogal wat vogels zaten die verschillend gebekt waren, hun eigen lied zongen en hun eigen wereld uitbeeldden. En dat levert interessant kijkwerk op.

vrijdag 9 november 2012

Kraanvogels

We zullen het geweten hebben: vandaag staat de Grote Markt vol kraanvogels, 5.000 exemplaren asjeblief! je kon dat 's ochtends al merken op facebook, op de site van de 'Gazet van Turnhout', filmpje incluis: hoe vrijwilligers 's nachts deze vogels hebben doen landen, zodat ze bij het krieken van de dag plots voor iedereen te bewonderen zouden zijn. Met de uitvoering van het plan van creatief bureau 'Mooz' werd het 'Festival van de Creativiteit' aangekondigd, dat op 10 en 11 november in Turnhout zijn topdagen moet beleven. Kraanvogels als lokvogels, zeg maar: uitstekende, verfrissende vondst vind ik het.


Die kraanvogels zijn geen levende dieren: het zijn origamivogeltjes - er is enig papier vouwen aan vooraf gegaan, zoveel is zeker - en ze staan er in drie kleuren: wit, lichtgroen en roze, de kleuren van het geluk zoals een jongeman, een van de vrijwilligers, me vertelde, en hij gaf me meteen een flyer over het festival mee. Waarop ik hem dan weer meedeelde dat ik het echt mooi vond, fris, en natuurlijk en vanzelfsprekend uitnodigend door schoonheid en zachtheid.


Kraanvogels in de kleuren van het geluk

En meer mensen vonden dat kennelijk: ik was zeker niet de enige die foto's nam: drie of vier andere amateurfotografen wilden dit evenmin zomaar voorbij laten gaan, eentje wilde de kraanvogeltjes echt van heel dichtbij en tot in het detail hebben.


Intense belangstelling

Of je wordt aangesproken door een toevallige passant die vraagt wat dat allemaal te betekenen heeft, en ik geef hem de uitleg die ik een half uur eerder had gekregen. De kraanvogels veroorzaakten zoiets als 'spread the word'. Het was alleszins wel duidelijk dat er iets stond te gebeuren in Turnhout.

Als ik iets later de Gasthuisstraat insla, merk ik dat 's mensen aandacht daar al naar de markt wordt geleid: boven het laatste deel van de straat hangen aan geïmproviseerde waslijnen behoorlijk wat roze t-shirts of onderhemdjes: je kon er niet naast kijken.


Lingerie van van hoog niveau, en inderdaad, 'for men'

Als er de volgende twee dagen zoveel creativiteit aan bod komt als met deze kraanvogels, zal het festival schitterend geslaagd zijn, zonder twijfel. En wat ook zeker zo is: eens te meer bewijst onze nieuw aangelegde markt haar mogelijkheden. We hebben tegenwoordig ruimte voor veel nieuwe dingen, in Turnhout!

dinsdag 30 oktober 2012

Constant Permeke in Bozar - II

Het eerste werk waarmee je op deze Permeke Retrospectieve geconfronteerd wordt, is de 'Grote Marine' uit 1935: hij schilderde het voor het Maritiem Paviljoen van de wereldtentoonstelling van 1935 in Brussel. Het is meteen een indrukwekkend en monumentaal doek: het meet bijna 1.98 bij 4,25 meter. Zeer dreigend ziet de wolkenhemel eruit, de zee is even donker. Maar toch schijnt er licht aan de horizon, en witte schuimkoppen hier en daar maken het geheel geheel iets beter verteerbaar. Toch beheerst een onmiskenbare zwaarmoedigheid deze 'Grote marine'. Het bevestigde mijn onvoldragen oordeel over Permeke: te donker en te zwaar.  Tezelfdertijd: niet alles is zwarte duisternis. In feite schildert hij zijn gevoel: een van zijn uitspraken, die bij de eerste afdeling van de tentoonstelling te zien is, luidt: 'Ik schilder niet wat ik zie, maar wat ik meen gezien te hebben.'


Grote Marine, 1935

Maar zo duister ziet Permeke de wereld niet altijd: in zijn 'Heldere marine' zitten heel wat licht en kleur, en je kunt er zijn temperament zelfs uit afleiden: de penseelstreken lijken mij erg spontaan, en de verf is op plaatsen zeer dik aangebracht. Je leest er zo de hevigheid en de kracht van af waarmee dit werk gemaakt is: een echt gedreven kunstenaar heeft dit geschilderd.
 

Heldere marine, 1928

Die marines zijn best groots en indrukwekkend, maar de zee was lang niet het enige onderwerp dat Permeke boeide. Toen hij nog in Oostende woonde, trok hij vaak op met de vissers: je kunt daarover lezen dat hij met hen op zee ging, en zich aan de wal met hen ontspande: op café zat, versta ik daaronder. Uit die tijd komt een van de bekendste en meest gewaardeerde schilderijen, de 'Vissersvrouw'. Bruin is de overwegende kleur; de vrouw heeft een mand bij zich: misschien heeft ze net vis gekocht of is ze er gaan verkopen. Het vissersbedrijf is in ieder geval op de achtergrond duidelijk aanwezig. De vrouw heeft haar gezicht afgewend: heel vrolijk ziet ze er niet uit, en glimlachen doet ze helemaal niet. Vooral dat valt op op deze retrospectieve: Permekes figuren lachen niet, ze schijnen de omstandigheden te ondergaan, op een gelaten manier, verzet is nergens te bespeuren. Zelfs de vier mannen op 'Kermis' (jaren '20) zijn allesbehalve voorbeelden van gezelligheid en plezier: het leven in die tijd en die milieus gaf er dan ook weinig reden toe.


Vissersvrouw, 1920


Kermis

Vanaf 1930 woont Permeke in Jabbeke, waar hij een grote woning op laat trekken, die nu overigens het 'Permeke Museum' is geworden. De vissers ruimen plaats voor de boeren, die in een even armoedige toestand woorden weergegeven. Soms doet hij dan duidelijk aan Jakob Smits denken, van wie hij het werk zeker gekend heeft. Smits schilderde natuurlijk veel zachter, maar het contrast tussen de witte achterwand en de donkerdere voorgrond was hem ook niet vreemd. Dit werk wordt beschouwd als een ultiem hoogtepunt uit Permeke oeuvre: dit onderwerp en deze manier van uitbeelding zie je vaker op zijn schilderijen. Het etende kind op de voorgrond is overigens een citaat uit de 'Boerenbruiloft' van Pieter Brueghel.


Het dagelijks brood, 1950

'De papeter' is van 1922: als je dat naast 'Het dagelijks Brood' ziet, stel je vast dat Permeke zichzelf trouw is gebleven, ofwel dat hij niet echt mee geëvolueerd is. Na Wereldoorlog II was er een ander soort van kunst aan de orde: het eigenzinnige expressionisme van Permeke had afgedaan, hij was niet langer in de mode. Veel van zijn tanende roem heeft hij niet mee mee moeten maken: hij stierf al op 4 januari 1952, vier jaar na zijn  vrouw.


De papeter, 1922

Maar je kunt wel zeggen, nu de omstandigheden weer anders zijn, het stof van extreme gebeurtenissen is gaan liggen en we vanaf grotere afstand terug kunnen kijken, dat deze 'Must-see Retrospective' een uitermate terechte rehabilitatie van de kunstenaar is. Ergo, voor de liefhebbers: bezoek aan de tentoonstelling  ten zeerste aan te raden.