Koenraad Tinel, Silent Navigations II

Eindelijk bevrijd

Eindelijk bevrijd
geen schuld  geen slachtoffer
Simon Gronovski  Koenraad Tinel  David Van Reybrouck
Uitgeverij Hannibal, 2013

Een aanzienlijk deel van de tentoonstelling in Geel is gewijd aan Koenraad Tinels opmerkelijke vriendschap met Simon Gronovski, een Jood die aan de concentratiekampen is kunnen ontsnappen. Als elfjarige jongen zat hij op het twintigste konvooi dat hem en vele lotgenoten vanuit de Kazerne Dossin naar Auschwitz zou brengen. Het is de enige trein die door een drietal jonge mannen eventjes tegengehouden is, waardoor een aantal mensen is kunnen ontsnappen.   De jonge Simon wordt door zijn moeder in feite van die trein geduwd - opdat hij zou overleven! - terwijl zij bij aankomst in Auschwitz regelrecht naar de gaskamers wordt gebracht. Zijn zeventienjarige zuster gaat een halfjaar later dezelfde weg: eindstation de gaskamer, ook zij. Simon overleeft de oorlog, zijn moeder en zus ziet hij nooit meer terug.

Een Joodse jongen, Sacha Rangoni, woont een theatervoorstelling van Tinel bij over het  collaboratieverleden van zijn familie. Hij vertelt Koenraad over Simon Gronovski, en beide oude mannen (Simon nu 84, Koenraad 81) willen elkaar graag ontmoeten. Dat gebeurt in 2012, en er ontstaat een hechte vriendschap tussen de twee, Simon die in de oorlog zoveel verloren heeft, en Koenraad wiens familie aan de verkeerde kant stond, en die zich altijd afgevraagd heeft: 'Wat zou ik gedaan hebben als ik in 1940 ouder was geweest?' Simon leert Koenraad dat hij zich niet schuldig moet voelen voor het gedrag van zijn vader en twee broers. Van Koenraad leert Simon dan weer 'dat hij niet het eeuwige slachtoffer hoefde te blijven om zijn verloren geliefden te eren'. In het boek 'Eindelijk bevrijd' schrijft Simon: 'Ondanks de tragische gebeurtenissen van gisteren en vandaag ... bewaar ik mijn geloof in de toekomst, omdat ik geloof in de goedheid van de mens. Mijn ontmoeting met Koenraad heeft dat geloof nog versterkt.' En: 'In de plaats van tolerantie, dat zoveel wil zeggen als 'de ander tegen wil en dank aanvaarden' kies ik voor wederzijds respect'.

In 'Eindelijk bevrijd' vertelt Gronovski het verhaal van Tinel, en tekent Tinel dat van Gronovski: hoewel zij zoveel jaar geleden elk tot het andere kamp behoorden, leven zij zich perfect in elkaar in: een ontroerend voorbeeld van empathie! Simon verliest zijn zus in de kampen, een zeer begaafde leerling en pianiste. Koenraad raakt zijn pianolerares, van Russische afkomst en Joodse, kwijt, ook in de gasovens van Auschwitz. Dat levert een pakkende tekening op, met een onderschrift van Gronovski. De pianiste lijkt naakt aan het instrument te zitten: dat kan alleen haar onschuld en kwetsbaarheid symboliseren.

Betty Galinsky, Ita Gronovski...
'Mijn zus was een briljante leerling aan het Lyceum van Elsene: ze was de beste in Grieks, Latijn en literatuur, maar ze was vooral een uitstekende klassieke pianiste.'

Het tegendeel zie je in een beeld van een SS-er, die met een vervaarlijke hond in Kazerne Dossin op wacht staat.

'Mechelen was de wachtkamer van de dood, maar dat wisten we niet'.

Eén tekening laat de verzoening en het naar elkaar groeien van twee mensen uit vijandige kampen zien, twee mensen die elkaar voordien niet kenden en blinde vlekken voor elkaar waren, maar nu als het ware een Siamese tweeling geworden zijn, en die hoeven niet enkel Tinel en Gronovski te heten.

De vriendschap tussen twee mensen

Koenraad Tinel en Simon Gronovski

Charon

In de eerste zaal van de tentoonstelling staat een beeld dat niet echt iets met Tinels oorlogsverleden te maken heeft: het heet 'Silent Navigations, 2014'. In eerste instantie deed het me denken aan 'Melopee' van Paul van Ostayen, maar die associatie klopt niet echt helemaal: de kano van Van Ostayen 'schuift onder de maan met de man gedwee naar de zee', en Tinels scheepje wordt door een vaarman met een lange stevige stok voortbewogen: 'bomen' noemt men dat. En hij heeft een passagier: niet veel meer dan een wit hoofd zonder ogen, de uitbeelding van een schim die in de onderwereld door Charon de Styx overgevaren wordt. Het beeld is uit 2014, Tinel is dan 80, een leeftijd waarop men meer dan voordien met zijn eigen eindigheid en vergankelijkheid bezig is. De echte 'Silent Navigation' 'stille zeereis, overtocht) is dit, voorgesteld met de mythologische figuur van Charon: een zeer sterk beeld.

Silent Navigation, 2014'

In deze tentoonstelling gaat het vooral over Tinels erfenis van het oorlogsverleden van zijn familie, en over verzoening en vriendschap, over de werken uit 'Scheisseimer' en 'Eindelijk bevrijd'. En dat zijn ook twee 'silent navigations': de eerste over de vlucht van een collaborerende familie naar Duitsland, waar ze beschouwd worden als 'Ausländer', en bijgevolg naar België terugkeren, in alle stilte, want aan de verkeerde kant gestaan; de tweede is een nog veel stillere zeereis of overtocht, want die heeft plaats in de harten en geesten van Tinel en Gronovski, met een pakkend, ontroerend resultaat.
Hun getuigenis is onvergetelijk: beide heren hebben zichzelf overstegen.

'Silent Navigations' bezoeken is een must. De twee boeken lezen, 'Scheisseimer' en 'Eindelijk bevrijd', net zo goed.

Koenraad Tinel: Silent Navigations

In 'De Halle' in Geel loopt een zeer interessante tentoonstelling van Koenraad Tinel, nog tot 31 mei. De kunstenaar is niet echt wat je een jonge wolf kunt noemen: hij is geboren in 1934, en was dus 6 jaar toen de Tweede Wereldoorlog begon. Toch heeft die oorlog in zijn leven een zeer belangrijke rol gespeeld, beladen als Tinel was met een zwaar schuldgevoel omdat zijn vader een 'zwarte' was en zijn twee oudere broers dienst genomen hadden bij de SS.

Een beeld als 'Haft' (hechtenis), uit 2011, verwijst naar die periode: je ziet een vrouwenfiguur die volledig ingepakt is met touw en textiel, bovendien geblinddoekt, en waarvan de voeten de grond niet meer raken: ze is het contact met de grond, de realiteit compleet verloren. Ik krijg dan het gevoelen dat deze figuur geen aangehouden verzetsvrouw is, maar een 'zwarte' die in haar ideologie gevangen zit. De vader van Koenraad Tinel heeft overigens ook na de oorlog zijn vergissing nooit in willen zien.

Haft,2011

Scheisseimer

Na de lading in Normandië vindt vader Tinel het raadzaam met zijn vrouw en twee kleine kinderen (de tienjarige Koenraad en een nog jonger zusje) naar Duitsland te vluchten: in het oosten hadden de Duitsers de Slag om Stalingrad al verloren, en ze werden steeds westwaarts gedreven. Hij dacht dus eieren voor zijn geld te kiezen. Voor het jongetje van 10 wordt dat een vrij gelukkige periode met allerlei avonturen, maar dat blijft natuurlijk niet duren, en in 1946 komt zijn moeder met hem in Gent aan: huis grondig geplunderd en voor de rest compleet berooid. In 2009 publiceert Tinel 'Scheisseimer', getekende jeugdherinneringen over die tijd.

Met de dreigende nederlaag voor ogen probeerden de Duitsers het moreel hoog te houden, de kinderen bezig te houden en ze toch nog te indoctrineren. Voor de iets oudere kinderen bestonden de Pimpfe (kleine jongens): die mochten dan zoveel mogelijk schetterend lawaai maken, met toeters en bellen en trommels!

1945. Ik werd ingelijfd bij de 'Pfimpfe. Voor de 'Hitlerjugend'
was ik nog te jong. We moesten zingen en marcheren.
'Vorwärts! Vorwärts! Schmettern die hellen Fanfaren,
Vorwärts! Vorwärts! Jungend kennt kleine Gefahren.'

Maar dat opgeklopt kindergeluk verandert snel, en de familie komt in hachelijke omstandigheden in het Thüringer Wald terecht, waar het echt overleven wordt.

En daar in dat bos vind ik die toiletemmer, die 'Scheisseimer. Hij was verlakt en had een vaalgele kleur. Met zo'n deksel erop, en een ijzeren handvat met een houten greep. Zo goed als nieuw. Ik toonde hem aan mijn vader. Hij zei: 'Potverdorie, die kunnen wij gebruiken!' We hebben hem uitgekuist.

En gaandeweg weg wordt ook de kleine Tinel getuige van de gruwelijkheden van de oorlog: soldaten die er niet meer uitzien, allerlei gewonden.

En kerels op krukken

Zo wordt 'Scheisseimer' een ontnuchterend boek: van onschuldige blijheid naar de grimmige werkelijkheid en gevolgen van een oorlog, waar je op je elfde nog niet al veel van begrijpt, maar waarvan het gevoelige jongetje de grimmige en gruwelijke beelden op zijn netvlies bewaard heeft, en die hij meer dan zestig jaar later tekent als vanzelfsprekend pleidooi tegen eender welke oorlog. Zeer pakkend is dat.

 Koenraad Tinel, Scheisseimer, Getekende herinneringen aan een oorlog. Met 'Een kerkhof voor lintwormen', essay door David Van Reybrouck, Lannoo, 2009

'Entartete Kunst' in Luik

Nog tot einde maart loopt in Luik, in 'La cité miroir' de tentoonstelling 'Entartete Kunst'. In 1939 slaagt de stad erin op een veiling in Lüzern negen van deze verwerpelijke schilderijen te verwerven. Die vormen de aanleiding om nu dit evenement op te zetten, met meer dan de negen in '39 aangekochte werken natuurlijk.

Dat 'entartete Kunst' die kunst is die Hitler en zijn getrouwen niet beviel, voor hen niet door de beugel kon, ook wel vernield werd, zal bekend zijn. Daartegenover stond de echte kunst, de 'Arische', de Duitse. De soldaat, kracht en heldenmoed moesten verheerlijkt worden, trouw aan de nazi-staat: die kunst werd een propagandamiddel, en Joseph Goebbels had dienaangaande dan ook een flinke vinger in de pap. De nazi's gingen heel ver in het verbieden van wat in hun ogen 'entartete kunst was. Alle Joodse kunstenaars vielen eronder, dus ook Marc Chagall. Wat naar decadentie of verwekelijking zweemde, werd evenmin gedoogd: Egon Schiele was dus ook niet oorbaar. De zaken niet 'realistisch' voorstellen was uit den boze: expressionisme werd in de ban geslagen, maar net zo goed impressionisme, fauvisme, kubisme en surrealisme. Alle avant-garde werd verketterd. Vele kunstenaars verlieten dan ook Duitsland, ook al omdat velen 'Berufsverbote' kregen opgelegd. Het spreekt vanzelf dat het landschap van de kunst en de kunstenaars  in het Derde Rijk zeer schraal en karig was. Net zo goed bestond er 'entartete Musik': jazz werd als 'negermuziek' bestempeld, Wagner daarentegen was het toppunt van cultuur.

In 'La citè miroir' worden toch heel wat zeer geslaagde voorbeelden van zogenaamde 'entartete Kunst' tentoongesteld. Van een Belg hangt er een mooi werk: 'De Dood en de maskers' uit 1897. De Dood, met zijn grimmige doodskop en in een witte kamerjas gekleed, bevindt zich pal in het midden van het voorplan: in zijn rechterhand houdt hij een blaker met net uitgedoofde kaars vast, de rook kringelt nog naar boven. Links en rechts van hem zes gemaskerde figuren, maar niet echt carnavalesk: het lijken mij mijn eerder idioten die hun lelijkheid naast de Dood afficheren. Boven hen zitten twee Magere Heins met de zeis in aanslag een montgolfière achterna: veel vreugde kan daar ook niet van komen, tenzij voor de Dood. Een opgewekt schilderij kun je dit niet noemen, maar toch zie je niets dan vrolijke kleuren: Ensor was een fantast, dat is genoegzaam bekend.

James Ensor, De Dood en de maskers

Zeer constrasterend daarmee is een werk van Erich Heckel: De ploeger. Het is een soort van bucolisch landschap, dat veel meer diepte krijgt als je er iets verder vandaan gaat staan. Twee ploegers aan het werk: wat kan daar entartet aan zijn? Het landschap is allicht niet Duits genoeg: mij doet het denken aan
Zuid-Amerika, en de rust die van die schilderij uitgaat was zeker niet energiek genoeg voor de Nazi's. Erich Heckel was stichtend lid van de kunstenaarsbeweging 'Die Brücke' die duidelijk nieuwe wegen zocht in de Duitse schilderkunst, maar expressionisme en hun vertegenwoordigers vielen natuurlijk niet in de gratie.

Erich Heckel, De ploeger

Van Carl Hofer, een andere nieuwe naam voor mij, is er 'Die Betrunkene' te zien, en die stelt voor wat een echte vrouw volgens de nazi's niet kon en mocht zijn. Ladderzat is ze, ze schijnt van haar liederlijkheid nog plezier te hebben ook, haar onderjurk - combinaison zeiden we vroeger - laat een borst al te prominent zien: natuurlijk vallen Hitler en Goebbels hier over. De vrouw in het Derde Rijk moest er heel anders uitzien: moeder van soldaten, dienstbaar, dapper en sterk.

Carl Hofer, Die Betrunkene

Een schoolvoorbeeld van 'enartete Kunst' vind ik op het internet, en het hangt dan ook niet in de Luikse tentoonstelling: dat is 'Dans rond het Gouden Kalf' van Erich Nolde, de zeer bekende Duitse expressionist. De scene komt uit het Oude testament, Joods dus. In een wilde dans hossen de figuren rond het Gouden Kalf, de vrouwen even onbeschaamd naakt als 'Die Betrunkene'. Daar hoeft verder geen uitleg meer bij.

Erich Nolde, Tanz um das Goldene Kalb

Een uitmundende Duitse expressionist was ook Franz Marc, De stichter van de beweging 'Der blaue Reiter'. Van hem is er 'Paarden in de wei', een eerder rustig, idyllisch werk. Maar daarop nog een blauw paard: dat is natuurlijk niet realistisch genoeg, dus, zoals alle expressionistische werken 'entartet.

Franz Marc, Paarden in de wei


Van andere bekende kunstenaars zie je hier dan weer werken: van Chagall, Picasso, Kokoschka, Gauguin om maar een paar grote namen te noemen. Van Chagall hangt er 'Het blauwe huis', dat op de achtergrond de stad Vitebsk toont, de geboortestad van de schilder in Wit-Rusland. Chagall was joods, en de Sovjet-Unie de baarlijke vijand die te allen prijze overwonnen moest worden. Niet dus.

Marc Chagall, Het blauwe huis

Gauguins 'De tovernaar van Hiva Oa' vond natuurlijk ook geen genade: dat is veel te exotisch, ver weg van het Arische ideaal. Dat kan natuurlijk evenmin.

Paul Gauguin, De tovenaar van Hiva Oa

Nu, zeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog laat deze tentoonstelling zien waartoe de verdwazing van een totalitair regime en het onderdrukken van vrijheid van scheppen en denken kunnen leiden: levensbedreigende geestelijke anorexia. Stel je voor dat wat in Luik te zien is, ook vernietigd zou zijn geweest: je mag er niet aan denken!

Luik: het station Liège-Guillemins

Na een tentoonstelling 'Entartete Kunst' in 'La cité miroir' - overigens zeer de moeite waard, willen Vic en ik nog graag het station 'Liège-Guillemins' gaan bekijken: dat is een zeer modern gebouw van Santiago Calatrava, en de faam ervan is zelfs in Vlaanderen, dat stuk Belgisch buitenland doorgedrongen.

Zijaanzicht

Her vorige station voldeed niet meer, want Luik werd ook een tgv-station, en dan moest een en ander tot dringend geüpgraded worden. Er werd meteen maar voor een nieuw station gekozen, er kwam een internationale wedstrijd aan te pas, waarvan de winnaar de Spanjaard Santiago Calatrava werd: hij had zijn sporen (pun not intended) al op een aantal andere plaatsen met grote onderscheiding bewezen. Uiteindelijk werd heet nieuwe 'Liège-Guillemins' pas op 18 september 2009 feestelijk in gebruik genomen, drie en een half jaar later dan oorspronkelijk was voorzien. Daarbij zal  de originele begroting ook wel ruimschoots zijn overschreden, durf ik te denken.

Vooraanzicht

Maar het resultaat is meesterlijk, majestatisch zelfs. De constructie bestaat uit beton, staal en glas, en de overkapping aan de voorzijde is 200 meter lang en 35 meter hoog! Als als je binnenloopt, word je getroffen door het spel van het licht (de zon scheen), de sierlijke  en elegante lijnen die verscheidene richtingen uitlopen, het ritme dat daarin zit, en de schijnbare lichtheid van het gebouw: Calatrava is inderdaad een meester-architect!

Top van de overspanning

Het lijnenspel binnen

Het station past ook mooi in het heuvelachtige landschap waarin de Luik gelegen is: het lijkt een lange golf die zijn hoogste punt bereikt in de top van de overkapping. Dat ook geeft het gebouw zijn beweging, zijn elegantie, zijn lichtheid. En door die overkapping kijk je recht naar de steeds veranderende hemel.

Gezicht op de stad

Die transparantie ervaar je ook als je binnen op het derde en hoogste niveau staat: je ziet de stad voor je liggen.

Het station van Antwerpen heeft ook een mooie aanpassing ondergaan, met inderdaad een puik resultaat, ongetwijfeld. Maar ik ben in een station geweest waar ik zo enthousiast van geworden ben: Zo prachtig, wat een gebouw!

Turnhout, Begijnhofkerk - vier beelden

Vier van de beelden bij de biechtstoelen in de Begijnhofkerk.

De Heilige Petrus, met zijn omgekeerd kruis, zijn sleutel en een boek (de bijbel?)

Koning David met zijn harp

Veronica met het doek waarop de afdruk van Christus' gezicht

Maria Magdalena met haar symbool van de vergankelijkheid

Augustus 2016

Sint Pieter en Maria Magdalena zijn twee figuren die je zeer vaak bij biechtstoelen afgebeeld kan zien. Ik heb ondertussen ook gevonden waarom: zij zijn twee voorbeelden van de berouwvolle zondaar: Petrus die voor de haan driemaal had gekraaid Christus ook driemaal had verraden (wat hem nog voorspeld was ook!), en Maria Magdalena die haar lichtzinnige levenswandel krachtig de rug toekeerde. Daarom dus, ze moeten tijdens de biecht inspirerende voorbeelden zijn. De iconografie van de Kerk is zelden gratuit of dom, stel je dan weer eens vast.

Turnhout, Begijnhofkerk - biechtstoelen, preekstoel

De beeldenstorm in de zestiende eeuw liet vele kerken zwaar beschadigd en geplunderd achter: beelden en schilderijen vernietigd, kerkmeubilair grondig toegetakeld. Dat moest dus allemaal vervangen en vernieuwd worden, maar de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) was ook nog aan de gang: snel ging die restauratie niet. Na de Vrede van Westfalen schijnt dat proces dan echt van start gegaan te zijn, tenminste die indruk krijg ik als ik een aantal kerken in de buurt van Turnhout bekijk: allemaal heringericht in de zeventiende-eeuwse barokstijl: De Sint-Pieterskerk in Turnhout, de Sint-Katharinakerk in Hoogstraten, en ook de Begijnhofkerken van beide plaatsen.

In die van Hoogstraten ben ik veel vaker geweest dan in die van Turnhout: die eerste is namelijk altijd toegankelijk, in die van Turnhout kun je alleen in als er een dienst is, of een tentoonstelling, zoals 'De andere verbeeld/Verbeeld gevaar'. En dan merk je dat beide kerken in hun meubilair dezelfde taal spreken: de barok van de contrareformatie. Beide hebben een preekstoel met een 'Ecclesia Triumphans': in Turnhout is dat een vrouwelijke, prachtig uitgedoste figuur met het stralende kruis van de overwinning leunend tegen haar rechterarm, en een mooie ciborie in haar rechterhand. Op haar opgeheven linkerarm rust een pauselijke tiara, de driekroon die de drie functies van de pontifex maximus symboliseren: die van 'priester, leraar en koning'. Op de foto is de tiara niet echt  goed te zien, moet ik toegeven. De triomferende kerk lijkt wel weergegeven te zijn door een 'pausin'.

De Ecclesia triumphans' in Turnhout

De 'Ecclesia triumphans' in Hoogstraten, nog meer 'pausin'

Behalve die preekstoel bezit de kerk ook nog twee prachtige biechtstoelen, die door Harry de Kok al beschreven zijn in zijn 'Gids voor het Oude Turnhout en omgeving' uit 1980. Vooral de beelden die ervoor staan zijn indrukwekkend. Ze zijn door een bemiddelde begijn (zij legden geen belofte van armoede af) in 1667 aan de kerk geschonken: 'Ghegeven uyt liefde tot ciraet van het huys Gods'. Aan die aan de zuidkant zien we Petrus met een omgekeerd kruis (hij werd ondersteboven gekruisigd), Veronica met het doek waarmee ze Christus' gezicht afwreef en Koning David met zijn harp.

Biechtstoel aan de zuidkant

Aan de andere kant van de kerk de tweede biechtstoel: hier zien we Maria Magdalena met een doodhoofd in haar armen als symbool van de vergankelijkheid, twee engelen die het gebed voorstellen en de Heilige Barbara.
en ik moet zeggen: die beelden zijn echt wel fraai gemaakt.

Biechtstoel aan de noordkant

Helemaal in dezelfde taal en stijl zijn ook de biechtstoelen in de Begijnhofkerk van Hoogstraten, hoewel iets kleiner en soberder, met maar twee beelden in plaats van vier. Daar zie je bijvoorbeeld Petrus met zijn sleutels waarmee hij al dan niet de hemelpoort kan openen, en Maria Magdalena, opnieuw met haar doodshoofd: vergankelijkheid en verhoopte beloning naast elkaar.  

Biechtstoel in de Begijnhofkerk van Hoogsstraten

In de zeventiende eeuw werden de kerken vol nieuw meubilair gezet, en kosten noch moeite werden gespaard, naar me schijnt. Maar vooral werd er op gelet welke boodschap dat allemaal overbracht om de contrareformatie te doen zegevieren. En daar zijn ze in de Zuidelijke Nederlanden zoals we weten echt wel in geslaagd.

Turnhout, Begijnhof - Heilige Katharina, Frans II Francken

Op dit ogenblik loopt in het Begijnhof van Turnhout de tentoonstelling 'De andere verbeeld/Verbeeld gevaar'. Onderwerp is hoe 'de andere' door in dit geval katholieken uitgebeeld werd in schilderijen en beelden, en hoe die tezelfdertijd als vijanden en gevaar gezien werden. Bedreigingen werden waren 'de Turk', want moslim, 'de ketter', want afgedwaald van het rechte geloof, of erger nog ongelovig, 'de zwarte' want niet katholiek, en 'de jood', want moordenaar van Christus. In de Begijnhofkerk zie je een aantal 'reclamepanelen' die die uitbeeldingen laten zien, maar eerlijk gezegd, geslaagd en boeiend vind ik ze niet. Er is wel veel uitleg te lezen. Veel interessanter is een bijlage bij de expo: 'Beeldvorming in de religieuze kunst', met behoorlijk wat lezenswaardige teksten die je echter op de tentoonstelling moeilijk kunt verhapstukken.  Maar je moet beginnen in het Begijnhofmuseum, en dat bezit twee artefacten die echt de moeite waard zijn.

De Heilige Katharina, polychroom beeld uit de zestiende eeuw

Er is ten eerste een zestiende-eeuws beeld van de Heilige Catharina van Alexandrië, polychroom bovendien: authentiek zeg maar. Je kunt ernaast de uitleg lezen: haar rechterarm is ze in de loop der tijden kwijtgeraakt, maar in de ontbrekende rechterhand had ze ongetwijfeld het zwaard vast, symbool van haar onthoofding. Aan haar voeten ligt keizer Maxentius, die ze door haar onwrikbaar geloof onverwonnen heeft: zij is als maagdelijke martelares gestorven, haar overwinning is van spirituele aard. Naast hem ligt ook een wiel - dat kun je niet goed zien - waarmee ze gemarteld moest worden. Die Maxentius was een doortrapte sadist: hij liet vier houten raderen maken waaruit messen en stevige spijkers staken, zowat het systeem van 'the iron lady'. Daarvan draaiden er twee naar links, twee naar rechts, en daar moest Catharina dan tussen gaan staan, zodat ze volledig verhakkeld (eigenlijk 'verhakseld') zou worden en een wrede dood sterven. Maar er daalde een engel uit de hemel, hij veroorzaakte een storm en die vernielde de constructie: weg de marteling door de keizer bedacht! Die keert zich dan tot de oude, beproefde methode, en laat haar met het zwaard onthoofden.

Voordien had zij 's keizers vrouw tot het christendom bekeerd, die dan ook door haar man gedood wordt, en daarvoor nog de vijftig geleerdste en knapste koppen van het rijk, die haar in een debat moesten overtuigen haar sektarisch geloof te laten varen, en weer aan de oude goden te offeren, wat het enige was dat Maxentius wilde. Die vijftig vinden de dood op de brandstapel, maar hun lichamen komen redelijk ongeschonden uit het vuur: weer een wonder! De keizer wilde haar niet in zijn bed, hij was niet verliefd op haar, hij wilde gewoon van de nieuwe godsdienst niet weten of horen, want natuurlijk staatsgevaarlijk.

Catharina was ongewoon mooi, erg ontwikkeld ook: zij was opgeleid in de zeven vrije kunsten, kende wat er toen aan wetenschap te weten was: een uitzonderlijke jonge vrouw! En die wordt dan martelares: voorwaar zeer stichtelijk.

Ik haal mijn kennis uit het boek 'Het leven van de heilige Katherina van Alexandrië' een laat-middeleeuws handschrift uit Gouda, dat met de oorspronkelijke tekst en hertaling uitgegeven is in 2011. Daar staat ook in te lezen dat de Heilige Katharina ten gevolge van het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) van de Liturgische Kalender is geschrapt: weg Heilige Katharina. De verhalen over haar waren te ongeloofwaardig geworden , het hele verhaal is gefingeerd, en over de persoon van Katherina zelf kan niets bewezen worden, aldus de inleiding van het geciteerde boek. Wat Hoogstraten niet belet zijn hoofdkerk nog steeds aan haar te wijden.

En wat het beeld in deze tentoonstelling betreft: het is Maxentius aan Katharina's voeten die de heiden, de ongelovige verbeeldt.

Rogier van der Weyden, De Heilige Catharina, Kunsthistorisches Museum, Wenen

Van Frans Francken II hangt in het museum een niet zo groot schilderij: De bespotting van Christus door de joden. De man stamt uit een schildersgeslacht dat in de zestiende en zeventiende eeuw in Antwerpen erg actief was. Hij is de derde zoon van Jan I, die overigens van Herentals was. Dit is een schilderij uit het begin van de zeventiende eeuw: Christus heeft de bekende doornenkroon op, zijn handen zijn geboeid, als 'Koning der Joden' heeft hij een rietstengel vast die zijn  scepter moet verbeelden. Achter hem staan Romeinse soldaten, er is een Turk te zien, en natuurlijk joden, de moordenaars van Christus, met werkelijk lelijke, gemene en karikaturale gezichten. Ze bespotten en vernederen hem tot een nietswaardig persoon, maar hij zal nog verder in 'diepten van ellende' moeten afdalen. Merkwaardig vind ik het dat een werk van Jan Francken II, al is hij dan een 'pictor minor' zomaar in het Begijnhofmuseum van Turnhout hangt. Je weet soms niet wat je eigen stad aan kleine schatten bezit.

Frans Francken II, De bespotting van Christus door de joden'

Alleen al de Heilige Katharina en het werk van Francken maakten de voor mij verplaatsing naar het Begijnhof waard. Soms moet je van je eigen provinciestad warempel denken: 'Plus est en vous'. Mooi vind ik dat.