Estland, dag 7 - Saaremaa, de vlucht terug

Veroorzaakt technische werkloosheid


De luchthaven van Kuressaare

In 'Kuressaare Lennujaam' (luchthaven van Kuressaare) stijgen wij om 20 over 7 op, om 8 uur zullen we in Tallinn zijn. Inchecken is geen probleem, en wij taxiën voor we het weten naar de startbaan. En met een flinke draai staan we eentjes later weer voor de gate. Dienstmededeling van de kapitein: er is een 'technical problem', maar er zijn 'some solutions', en of we zo lang in het vliegtuig willen blijven. Dienstmededeling 2: of we alstublieft terug naar de gate willen gaan, een 'solution' blijft langer uit dan verwacht. In de gate dienstmededeling 3: er komt een toestel uit Tallinn, dat ons om half elf terug naar die stad zal brengen. een paar mensen vliegen niet meer mee terug, want zij hebben de aansluiting op hun ferry toch al gemist: het harde leven van de toerist!

In de gate zoekt Jasper op zijn laptop naar nummers van de Song Celebration, hij vindt 'Kodumaa', de 'closing song', en laat hem een paar keer horen, en dan gaan we naar de bar, want eten zal nog lang duren, dan maar een pintje drinken. 'Pintje' is ook een eufemisme: een halve liter schenken ze daar. In de kleine bar zingen wij tweeën neuriënd 'Kodumaa', de 'lady in charge' merkt dat, ik stoot Jasper aan en wijs naar haar, en een paar seconden later staat ze - en vrouw van een jaar of 30 - bij ons, vraagt hoe wij dat lied kennen, wij vertellen over de Song Celebration', zij is jammer genoeg niet kunnen gaan: een collega had op het laatste moment nog vrij genomen, zodoende. 'A pity' stellen we gedrieën vast. 'The lady in charge' is verguld door onze belangstelling voor de Estse cultuur en het zangfeest, Jasper zegt dat we van 'Kodumaa' en van 'Mu isamaa on minu arm' de vertaling niet hebben, waarop zij prompt de teksten lied in het Engels zet, wat Jasper dan in het Nederlands opschrijft. De piloot van ons vliegtuig - technisch werkloos is die voorlopig - komt een woordje toesteken en onze drie uur vertraging vliegt voorbij. Een zeer bijzondere ervaring was dat, een van de mooiste van onze vakantie: vliegtuig drie uur vertraging, maar best wat blije mensen.

Om 10 uur 30 landen we voorspoedig in Tallinn, en we eten op de Raekoja plats, wanneer het al wat killer is geworden: het loopt tegen middernacht. Tegen die kilte hebben de Esten ook een oplossing: verwarmde terrassen natuurlijk, en dekentjes die de kouwelijke terrasser rond zich kan slaan. Dekentje voor het tusssenseizoen in feite, en dat is het in Estland wel vaker.

Estland, dag 7 - Saaremaa

Het Kaali Meer: meteorietkrater


Thalassa, thalassa!


Auto met huurders


Hogerop!


Het hoeven niet altijd korenbloemen te zijn

De voorbijdrijvende wolken van gisteren waren al een onmiskenbaar voorteken: de dag begint met regen regen regen. En hij blijft zowat heel de tijd grijs grijs grijs. Maar dat kan de stemming niet drukken: na het bed genieten we van ons breakfast: best wel van voedsel en drank voorzien, deze maaltijd. 'Tikkeneggies' zegt Jasper een beetje vrolijk: dat was mijn woord toen de kinderen klein waren en er 'tikkeneitjes' op tafel kwamen. Dat hij zo leuk onthouden heeft! Zo heeft deze ochtendstond toch goud in de mond.

Volgens een toeristengids kun je op Saaremaa een 'kerkenpad' volgen, maar dat valt tegen. De kerk, beter 'het kerkje' van Kärla ziet er eigenlijk niet uit en ze is bovendien gesloten. Die van Kihelkonna, die dateert uit 1260, is wel toegankelijk, maar daar begint net een begrafenis, en dan kun je natuurlijk bezwaarlijk de toerist gaan spelen. Mislukt ons kerkenpad, maar geen nood, dan gaan we naar de vuurtoren van Kiipsaare: die is na een storm in januari 2005 8-9° gaan hellen, maar in 2008 hebben ze hem weer rechtgezet: geen Pisa in Estland! Recht wil in dit geval zeggen: 1 à 2° uit het lood. De tocht om daar te geraken was meer dan de moeite waard: de meeste wegen op het eiland zijn geasfalteerd, maar waar te weinig mensen wonen, krijg je gewoon landwegen voor de wielen. Die zijn wel in goede staat moet ik zeggen. Maar door dat eilandje toerend krijg je wel een idee van de Estse 'bevolkingsdichtheid': je ziet geen mensen, er zijn nauwelijks tegenliggers. We rijden voorbij een weiland met vredig grazende schapen, die verschrikt opspringen en weglopen: 'Die blaten daar volgende week nog over', is ons laconieke commentaar. Maar we waren op weg naar een vuurtoren: richtingaanwijzers zijn ook niet zo talrijk, maar we geraken er toch. Dat wil zeggen: tot op vier kilometer ervan: vanaf dat punt mogen en kunnen auto's meer verder. Te voet vinden we dat te ver, dus: mislukt ons vuurtoren plan. Maar geen nood: dan gaan we gewoon eens naar de zee kijken, want die is duidelijk horen en te ruiken. Zelfs met de rolstoel kan dat niet ver zijn. Helaas, het zand is te mul, en we moeten die rolstoel laten staan. Voordeel van de bevolkingsdichtheid hier: je kunt het ding gewoon midden in het landschap laten staan, niet eens een zweem van onveiligheidsgevoel bekruipt ons. Wij pedibus cum iambis verder: voor Jasper gewoon, voor mij valt die activiteit lichtjes buiten het normale. Maar het lukt best, zelfs de lage duinen beklimmen lukt me. Jasper heeft ondertussen het fototoestel in handen, en hij filmt mijn strompelend ontdekken van de zee: hij vindt het knap dat papa niet bij de pakken gaat zitten, en ik vind zijn reactie knap. Thalassa, thalassa, schreeuwt mijn geestesstem, he hoewel er geen ellende aan vooraf gegaan is, ervaar ik toch een licht gevoel van blijdschap. In de verte zien we drie mensen aan het strand, voor de rest eenzame verlatenheid alom: je lijkt als het ware aan het eind van de wereld te zitten. Bloempjes bekijken, herkennen en fotograferen is hier ook niet echt een kunst: er is flink wat interessante begroeiing.

Voor we de rolstoel terug in de auto steken, heeft hij toch een poetsbeurt noidig, zij het een summiere. Jasper wielt mij in een plas heen en weer, rond en omgekeeerd, links, rechts en averechts, wat erg kostenbesparend is: 'Voor mij hoeft het dit jaar geen Turnhout Kermis meer te worden', stel ik economisch vast. Wat we wilden ondernemen deze voormiddag is niet allemaal gelopen zoals we dat wilden, maar met de nodige soepelheid hebben we hier toch best wat goed gevoel ervaren.

Derde doel, goed doel: het Kaali Meer, veroorzaakt door een meteoriet. Zo'n 4.000 jaar geleden moet die daar neergestort zijn, en het resultaat vandaag is nog altijd een perfect rond meertje: de diameter van de volle krater is 110 meter, en daarmee is het een van de grootste meteorietkraters van Europa, hoewel hij kleiner lijkt dan hij is. Een merkwaardig natuurverschijnsel alleszins: Kempische vennen zijn toch nog anders. In de buurt zien we nog een veld vol klaprozen en margrieten: de natuur is hier echt wel verscheiden.

Gelukt ons Kaali Meer, en geen nood nu. Wel iets dat nog voor vijf uur dient te gebeuren: de huurauto, onze Mitsubishi Space Car, moet nog teruggebracht worden. Die auto heeft ons zonder problemen trouw gediend, zoals de ridder van zijn paard zou zeggen, wij dus tevreden. Gisteren hebben wij over stofferige landwegen gereden, vandaag is dat stof er behoorlijk aangeregend en aangekoekt, met slijk toe: ik heb zelden zo'n vuile wagen gezien. Daar kunnen we ook al trots op zijn. De verhuurder merkt de ernst van de situatie, en na de formaliteiten rijdt hij met de Space Car prompt naar de car wash: Een droogteprobleem zal hij daardoor zeker niet veroorzaken.

En wij weer naar de luchthaven, waar we weer inschepen naar Tallinn.

Estland, dag 6 - Saaremaa, foto's

De zon die nauwelijks ondergaat


Wolkenformaties


'Panga Cilff'


Suur Töll en Piret na een voorspoedige visvangst

De 'Saarlanders' kennen Kalevipoeg niet, de held van het Estse nationale epos. Hun held is de legendarische reus Suur Töll, die samen met zijn vrouw die behoorlijk tegen hem opgewassen was, de bron is van allerlei verhalen. Zwerfkeien, bronnen, rivieren en hele eilanden worden in verband gebracht met Töll en zijn daden.

Estland, dag 6 - Saaremaa, Kuressaare

Hotel Meri: Belgische aanwezigheid


Het altaarstuk van de kerk van Kaarma


Kasteel Arensburg

Van al wat hij zelf mooi, interessant of de moeite waard vond tijdens zijn jaar Estland, wil Jasper me in acht dagen zoveel mogelijk laten zien: dat resulteert in een programma dat geen moment verveling kent. Deze maandagochtend nemen we dan ook het vliegtuig naar het grootste eiland van Estland: Saaremaa. Het is bijna zo groot als de provincie Antwerpen (2.700 km² tegenover 2.857), maar er leven slechts 35.000 mensen, waarvan 15.000 in de hoofdstad Kuressaare: bevolkingsdichtheid is een begrip dat daar nog uitgevonden moet worden.

Wij stijgen om 8 uur op in Tallinn, en 40 minuten landen wij op de vlieghaven van het kleine hoofdstadje: het lijkt meer op een busstation voor 2 à 3 eerder kleine vliegtuigen per dag. Maar alles verloopt er opperbest. In een minimum van tijd zijn we in het centrum van de stad, stappen op de Raekoja plats de VVV binnen en worden overladen met behoorlijk wat informatie, ook over bed & breakfasts en autoverhuur. Op dezelfde 'plats' nemen wij een koffie de folders door en gaan nadien op zoek naar onze B&B: Transvaali heet hij, in de gelijknamige straat. De naam doet mij aan Zuid-Afrika denken natuurlijk, vandaar mijn keuze. Terug op het centrale pleintje eten een spietje quiche op het terras van café 'Wildenbergi', wat mijn dan weer herinnert aan mijn overgrootmoeder die Rosalia van den Wildenberg heette: wie je waar bij wijze van spreken nog niet tegenkomt.

Kuressaare is een wat groot uitgevallen dorp, het enige belangrijke centrum op het eiland, en er is ook wel wat te zien: Kasteel Arensburg bijvoorbeeld. Het werd door de Duitse kruisridders in de 13de en 14de eeuw gebouwd: die hadden toen pas het eiland veroverd en onderworpen, en een versterkt fort was niet helemaal nutteloos. Het is een zeer goed bewaard middeleeuws bouwwerk, nu in dienst als museum van het eiland, en behalve het interieur dat de moeite waard is, kun je er ook het retabel van de kerk van Kaarma zien, die de oudste van het eiland blijkt te zijn. Ze dateert van 1240, van in het prille begin van de kerstening van het eiland dus. Een mooi altaarstuk is het overigens: het stelt de kroning van Maria voor door God de Vader en God de Zoon, maar de Heilige Geest schijnt vrij geweest te zijn. Het kasteel/museum was vroeger de residentie - als je dat woord op de middeleeuwen mag toepassen - van de bisschop: kruis en zwaard hebben wel eens meer samengewerkt. De zee is vlakbij: strand en zeilcentrumpje liggen binnen wandelafstand, en ook 'Hotel Meri': zeer groot voor een eiland met deze afmetingen en aantal inwoners. Maar Kuressaare is ook een kuuroord, en trekt nogal wat volk. Voor het hotel wapperen een aantal Europese vlaggen, waaronder ook de Belgische. Geen gele Vlaamse lap, geen mythische leeuwen, nee: Bart De Wever en Geert Bourgeois zijn hier allicht nog nooit gepasseerd, ofwel organiseren ze hier geen wielerkoersen. Jammer vind ik het niet.

We huren ook een auto: op een andere manier kun je het eiland bezwaarlijk doorkruisen en bezoeken. In de vooravond rijden we nog naar 'Panga Cliff', de hoogste klip van het eiland, 21 meter boven de golven oprijzend. We genieten er van het uitzicht op zee en voorbijdrijvende wolken: die hebben we hier nog niet te veel gezien. We hebben een paar regenbuien gehad, maar voor de rest lijken we wel in een mediterraan land te zitten, op deze noordse bestemming.

Tallinn, dag 5 - Klederdrachten

Korenbloemenblauw


De mannen in het blauw,


de vrouwen


veel


kleurrijker.

Laine Jänes, minister van cultuur

Wat Esten hun land toedragen


Laine Jänes, minister van cultuur sinds 2007

Ik heb het al eens gehad over de positiever relatie tussen de president, Ilves, en zijn volk. Veel respect leek me dat voor de man te hebben. Maar hij staat eigenlijk boven de partijen, hoewel hij een sociaal-democratische stempel heeft. Een 'echte' politica heb ik op het zangfeest bezig gezien. Het gaat om de minister van cultuur, Laine Jänes.

Eventjes een omweggetje: bij het zangfeest horen ook min of meer uitgebreide programmaboekjes, een in het Ests, met de teksten van alle liederen, en een in het Engels, waarin personen belangrijk voor het feest worden voorgesteld en/of geïnterviewd. Zo leer ik die minister van cultuur, Laine Jänes kennen: ze heeft sinds 1969, toen ze 5 jaar was, aan alle song Celebrations deelgenomen. Voor 1999 had ze twee koren onder haar hoede, nu als minister van cultuur nog altijd een. Van 2004 tot 2007 was ze ook burgemeester van haar geboortestad, Tartu, de tweede grote stad in Estland (zo'n 100.000 inwoners). Toch: niet voor niets luidt de titel van het artikel over haar 'Addicted to singing and choir conducting'. Die tekst is allicht ook een beetje pr, maar we mogen toch aannemen dat hij de waarheid vertelt.

Die Laine Jänes spreekt voor de laatste twee nummers van het zangfeest het publiek toe, hartelijk en vrolijk applaus natuurlijk, waarop ze zich omdraait en de 24.700 zangers begint te dirigeren: het nummer stond niet in de programmaboekjes, was allicht wel voorbereid. Euforische bijval volgt natuurlijk: onze minister van cultuur is 'the right woman on the rigfht place' voel je de Esten denken.

Verplaats dat gebeuren eens naar Vlaanderen: stel je Mieke Vogels voor die een koortje van een honderdtal mensen leidt bij 'In het bronsgroen eikenhout'. De provincie klopt misschien niet zo goed, maar de kleur is tenminste correct. Of Bert Anciaux voor een koor dat 'Brussel was toen nog een bruisende stad' zingt, laat staan 'C'était au temps que Bruxelles bruxellait'. Waanzin natuurlijk. Beide lieden praten bovendien een eerder persoonlijk stijlloos onNederlands, Vogels doet al eens de 'vogeltjesdans' met verpleegkundigen als ze de witte woede een beetje gekalmeerd heeft en iets voor die mensen uit de brand gesleept heeft, of ze gaat troostend met hoofddoek (draagt ze sindsdien alle dagen!) bij een aantal Marokkaanse vrouwen zitten als de migrantengemeenschap weer eens te veel ineens te verduren heeft gekregen.
Of de CVP zingt op een congres een volkslied van Will Tura: 'Mooi, 't leven is mooi!' wordt enthousiast het zwerk ingestuurd. O Wonne!

Het kan alles behalve kwaad andere culturen te leren kennen, te ontmoeten en ze gedeeltelijk mee te beleven: ondanks al zijn rijkdom en welvaart, besef je dan, een modern 'Arm Vlaanderen' is helemaal geen fictie.

Tallinn, dag 5 - Song Celebration

Het ceremoniële vuur


Mijn mooie buurvrouw van 2 tot 4


Estse sierkunst


Een deel van de bijna 25.000 zangers

Vandaag is het de grote dag: de Song Celebration deze namiddag, vanaf 2 uur. Het is daarvoor dat ik naar Estland gekomen ben; ook voor Jasper natuurlijk, en Tallinn, maar de Song Celebration heeft me van het eerste moment dat ik ze op film zag, meteen overtuigd. Die film had Jasper me al voor Nieuwjaar toegestuurd: 'The Singing Revolution' heet die, en daarin stellen de makers van deze good will-documentaire voor het eigen land dat Estland zijn onafhankelijkheid heeft veroverd zonder dat er bloed is gevloeid, en vooral door de kracht van muziek, zingen en de zangfeesten. Gezongen werden alleen liederen uit de eigen liederenschat, een traditie die in vijfjaarlijkse samenkomsten al vanaf 1869 in ere wordt gehouden. Het Estse volk beleeft op die zangfeesten ten volle en complexloos zijn identiteit, heb ik kunnen vaststellen. Ik heb vroeger, in '75, iets dergelijks meegemaakt in Mexico, in de stad Oaxaca. Daar ging het toen om een dankfeest ter ere van de geslaagde oogst, waarvoor alle stammen van de staat Oaxaca samenkwamen in de gelijknamige stad, en een dansfeest met zang opvoerden: ongelooflijk ontroerend was dat. Ik herinner me nog levendig hoe de tranen het eerste half uur van dat feest zo maar over mijn wangen biggelden. Nogal wiedes dat ik de 'Laulupidu' ook wel wilde meemaken.

Als we aan de zangboog aankomen,is het weer in ieder geval beter dan tijdens de uitgeregende avond van gisteren. eventjes voelen we een paar druppeltjes, maar voor de rest is schijnt er een geestdriftig stralende zon. We hebben een goede plaats, ondaks of dankzij mijn rolstoel. De feestelijkheden beginnen met een blaasorkest van 1.700 koppen, jongenskoren, mannen-, meisjes-, vrouwen en gemengde koren volgen elkaar op, alle mensen kennen alle liederen, behalve twee Belgen dan, de stemming in alle betekenissen van het woord is meer dan opperbest, de esten vieren zichzelf zeer uitgelaten en met veel stijl. Estse vlaggen en vlaggetjes zijn nadrukkelijk aanwezig, meisjes en vrouwen met bloemenkransen van margrieten en korenbloemen stralen de zomer en de vrije vreugde uit, veel vrouwen in traditionele klederdracht zetten de eigenheid van deze viering alle kracht bij. Bijna alle liederen worden door een andere dirigent geleid, die al applaus krijgt als zijn naam genoemd wordt, voor het lied gezongen wordt. Na het stukje is dat applaus oorverdovend: de sfeer is onvoorstelbaar. In het laatste deel van de uitvoering gaat die stemming echt naar het zenith: wanneer een 'gemengd koor' van meer dan 9.000 zangers 'See on Eesti' (This is Estonia) gebracht heeft, moeten dat nog eens doen, en dat zal niet het enige bisnummer zijn. 'Tuljak', een bruiloftslied, krijgen we ook twee keer, hetzelfde bij 'Ta lendab messpuu poole' (Een bij vliegt naar haar korf), in feite een metafoor voor de Est die terug thuiskomt. Behalve over die bij heb ik over andere dieren niets gehoord: geen leeuwen dus die ze niet zullen temmen, zeker niet zo lang zij klauwen en tanden hebben! Dat martiale Vlaamse volkslied is eigenlijk, een forse, eerder zware mars met een aftandse, versleten superassertieve tekst: een onding om een beetje veel beschaamd over te zijn. Nationalisme kan heel goed een andere inhoud hebben, of een echte inhoud, zo kun je het ook stellen.

Ten slotte komen we aan de laatste twee liederen: 'Mu isamaa on minu arm' (Mijn land is mij lief) op tekst van de dichteres Lydia Koidula (1843-1886) en op zeer ingetogen muziek, zo doorvoeld dat het geen bis krijgt, dit officieuze Estse volkslied. Het allerlaatste is dan 'Kodumaa' (Mijn thuisland) en dat wordt werkelijk een magistrale uitsmijter: het is een eerder vrolijk stapliedje dat je van de eerste keer bijblijft, maar om zeker te zijn brengen de meer dan 24.700 zangers dat nog eens: zwaaiende vlaggetjes alom, euforische bijval, het publiek gaat uit zijn dak. Maar helaas, de vlam op de toren wordt gedoofd, het feest is gedaan. Dat had je gedacht! Die massa zangers kunnen natuurlijk niet met zijn allen meteen van die tribunes af, bijgevolg: een deel van hen begint nog een lied, een ander deelt valt mee in, het orkest denkt 'We zullen dat wel begeleiden', en spontaan komt er nog een extraatje voor de toeschouwers, die het terrein ook niet allemaal tegelijk kunnen verlaten, hoewel dat toch redelijk vlot verloopt.

Bijzonder leuk om mee te maken is ook het plezier dat de verzamelde koren hebben aan hun optreden: geregeld wiegen ze van links naar rechts tijdens het zingen, zwaaien overtuigd met vlaggetjes, applaudisseren ze voor hun dirigent of zetten een mexican wave in. De bovenste rijen beginnen zo'n wave, die daalt dan naar het publiek tot hij het diepste punt van het terrein bereikt en klimt dan naar de top van de helling, en als hij boven aangekomen is, applaudisseert de massa in het midden. Drie- tot viermaal na elkaar gebeurt dat: heel speciaal om mee te maken.

Van 2 uur tot kwart voor 8 heeft de 'Laulupidu' geduurd, een uitvoering van zes uur voor 50 Estse kronen, dat is nog geen € 3,50: een lang volksfeest met stijl en standing. Ik ben blij dat ik erbij was.

Later in Tallinn eten we nog eens Italiaans in de doorgang van het Italiaanse restaurant 'Al sole'. Want echt Ests gaan eten, dat is in deze stad niet simpel. Maar Italianen, Grieken, Spanjaarden of Georgiërs die hier voedsel verstrekken, bedreigen de eigenheid niet: zij voegen toe wat Estland kennelijk zelf minder heeft. En het smaakt ook natuurlijk.