Bloemen in het Vennengebied

Al jaren rijd ik met een scootmobiel: als je niet niet echt meer goed ter been bent, is dat een pracht van een oplossing. In Turnhout hoef je met dat ding nooit naar een parkeerplaats te zoeken - van het parkeerbeleid en -tarieven in onze stad weet ik dan ook niets af - maar ik kan er ook mee naar mijn grote achtertuin zoals ik het noem: het Vennengebied. Die elektrische rolstoel - hij bolt gewoon op droge batterijen, bereik zo'n 50 kilometer - is mijn vrijheid: dat kan ik zo wel stellen.

In 2008 realiseerde ik me dat ik in het Vennengebied wel veel bloemen groot en klein zag, maar dat ik de meeste gewoon niet kon benoemen: de plaatselijke flora was me voor een groot deel chaos, en daar moest dus orde in komen. Dus ik koop een flora: 'Nieuwe plantengids voor onderweg' met de bloemen 'gerubriceerd op kleur' - soms ook lastig als je kleurenzwak zicht hebt zoals ik - en met de ronkende ondertitel 'Beschrijving van meer dan 1.150 plantensoorten die in Nederland, België en elders in Europa voorkomen'. Daar kun je dus al een end mee uit de voeten. Gewapend met en digitaal fototoestel trek je dan de natuur in, en de plaatjes in  je kastje kun je thuis (proberen te) determineren, want simpel is dat ook niet altijd. Maar je leert wat, veel blijft niet meer vreemd, de natuur wordt je een klein beetje eigen.

Belangrijk instrument

Vooral in de eerste jaren doe je ontdekking na ontdekking. Niet moeilijk: je leert nooit zoveel bij als je bijna niets weet. Koningskaars, boerenwormkruid, pinkster- en sleutelbloem, smeerwortel en slangenkruid hadden al gauw geen geheimen meer voor me, tenminste niet aan de buitenkant: die herken ik blindelings, om het met een overstatement te zeggen.

Maar ook na een jaar of zeven zie je nog nieuwe bloemen, of bloempjes die je lang niet meer gezien had. Klaver bijvoorbeeld heb je in soorten: rode, purperen, witte, maar ook kleine, liggende en geelwitte. Rolklaver heb ik ooit ook eens gevonden. Maar gisteren zag ik tussen brug 1 en brug 8 'kleine klaver': die is ook geel, met kleine bloempjes (natuurlijk), 'komt vrijwel algemeen in heel Europa voor langs wegkanten en op grasland'. Heel gewoon plantje dus, maar mooi en fris: schoonheid wil nog wel eens meer in het kleine te vinden zijn.

Kleine klaver, iets voor bij de 'Oude kom'

Wat ik daar ook voor het eerst in de Kempen aantref, is de 'blaassilene', die ik in 2009 in Tallinn (Estland) even buiten de stad had gespot. 'En elders in Europa voorkomen' klopt dus wel; ik heb ook in Italië bloemen thuis kunnen wijzen: herik was dat toen. Die blaassilene is ook weer vrij algemeen in Europa, wat inderdaad gebleken is, en je vindt hem langs wegkanten, bosranden en 'ruigten': Plantkundigen willen wel een een aparte woordenschat hebben.'Ruderaal terrein' krijg je wanneer er veel menselijke sporen te vinden zijn, zoals steenslag, puin en van dat soort rommel. En planten kunnen ook 'adventief' zijn: dan gaat het niet over kerstrozen, maar over soorten die door menselijk ingrijpen plots ergens groeien waar ze vroeger helemaal niet te zien waren. 'Reuzenbalsemien' is 'adventief': die komt oorspronkelijk uit de Himalaya. Maar de blaassilene is gewoon Europees, niets exotisch aan, kan een halve meter groot worden, en heeft mooie, witte neerhangende kelkjes. Als je hem eens gezien hebt, vergeet je hem niet meer.

Blaassilene, in Turnhout en in Tallinn

Nog langs dat jaagpad: massa's fluitekruid - daar kun je echt niet naast kijken - en dan heel klein en subtiel: bosvergeet-mij-nietjes. Verspreid in heel Europa zegt mijn 'Nieuwe plantengids', maar in België zeldzaam. Aan de vaart staat het toch maar leuk. Ragfijne, frêle bloemetjes zijn het: ik kan er wel van genieten, zeker ook als ik dat zeldzaams dan zomaar vind.

Bosvergeet-mij-nietje

Het is eigenlijk ongelooflijk hoe dat jaagpad op die korte afstand vol bloemen staat: een maand geleden was er van dat alles nog niets te zien, en nu loopt het er van over. Het gebeurt elk jaar, maar hoe prachtig en leuk is dat, toch!

Dicht bij de 'Klotteraard', een beetje richting vliegveld van Weelde, staat aan een grachtkant een samenscholing 'driekleurige viooltjes': die had ik nog nooit gezien, maar je weet meteen wat het is. Alle verhoudingen in acht genomen: spectaculair vind ik die drie kleuren in zo'n klein bloempje: ik begin zowaar het natuurgevoel van Gezelle zelf aan te voelen, ik zou er zelf lyrisch van worden. Ook als de bloem helemaal paars is, blijft het een driekleurig viooltje. En je vindt het weer zowat overal: op akkers, braakland, langs wegkanten.

Driekleurig viooltje

Een aantal jaren geleden, toen de Klotteraard' nog niet geruimd was, dreven daar ook twee bedden waterlelies. Na die ruiming zijn ze helaas niet meer teruggekeerd. In België zijn ze zeldzaam, en op de Klotteraard tegenwoordig onvindbaar. Een witte waterlelie is altijd mooi, want, zoals we in de Kempen zeggen, en ook Leo Pleysier: 'Wit is altijd schoon'. Of je schrijft er een gedicht over, zoals Frederik van Eeden:


De waterlelie

Ik heb de witte waterlelie lief,
daar die zo blank is en zo stil haar kroon
uitplooit in 't licht.

Rijzend uit donker-koele vijvergrond,
heeft zij het licht gevonden en ontsloot
toen blij het gouden hart.

Nu rust zij peinzend op het watervlak
en wenst niet meer . . . .

Witte waterlelie

Het Vennengebied en wat je er ziet: zo gewoon, zo mooi! Wie zou er niet van genieten?

'Tour de France' in de Fabiolazaal - II

Voor de affiche van de tentoonstelling 'Tour de France' en voor de omslag van de bezoekersgids heeft de curator, Siska Beele, een prachtig schilderij gebruikt: 'Het water in!' van Virginie Elodie Demont-Breton. Van wie? Nooit van gehoord. Dat wordt eventjes naspeuren. Zij werd geboren in 1859 en groeide op in een kunstenaarsfamilie: haar vader was schilder en haar overigens Belgische moeder was de dochter van ook al een schilder. Het zat in haar genen, zeggen we dan tegenwoordig. Haar man was eveneens iemand van hetzelfde beroep. Samen verbleven zij tijdens de zomers in Wissant, een klein vissersdorp aan 'la Côte d'Opale, aan de Franse Noordzeekust met andere woorden. Zij overleed in het dorp in 1935.

Terwijl zijn  interesse en aandacht vooral uitgingen naar het landschap en het spel van de wolken, gaat haar belangstelling naar de mensen die er leven, naar het vissersleven. 'Het water in!' is daar een mooi voorbeeld van. Een jonge moeder wil haar kleine kinderen een wasbeurt geven in de Noordzee: aan het drietal zie je duidelijk dat strandgenoegens iets van latere tijden zijn. Het kleine ukje rechts ligt gelaten op haar schouders: hij kan nog niet zo goed lopen, en protesteren kan hij dus nog niet. Anders zit het met zijn broertje van een jaar of vier. Hij probeert zich uit alle macht aan moeders rokken vast te klampen en tegen te stribbelen, want het water vindt hij te koud, en bovendien is het ook nog eens zout: allesbehalve een aantrekkelijk vooruitzicht voor het ventje. Maar moeder is streng en vastberaden: zo kijkt ze ook naar haar onwillige kind, en sleurt hem mee het water in, of hij nu wil of niet. Van smeerpoezen in huis is ze niet gediend! De kleren van de vrouw zijn aardekleurig en zeer eenvoudig: luxe is ver weg. Die kleuren passen heel goed bij het groenbruine van de Noordzee, en zo bereikt Virginie Demont-Breton echt wel harmonie in dit doek.

Leuk is dat je het verhaal van dit schilderij zomaar kunt vertellen, waarbij de schilderes ook het sociale milieu van de moeder evoceert. Zeer mooi en aantrekkelijk schilderij, vind ik het. Het dateert overigens uit 1898, en werd al in dat jaar door het museum aangekocht, tijdens de Driejaarlijkse Tentoonstelling in Antwerpen. Zeer terecht, moet ik zeggen.

Virginie Elodie Demont-Breton, Het water in,183 x 135 cm

Veel bekender en veel belangrijker in de kunstgeschiedenis is Gustave Courbet (1819-1877), een man die een behoorlijk rijk werk heeft nagelaten: hij liet zich niet tot een onderwerp beperken. De laatste jaren is waarschijnlijk 'L'origine du monde' zijn bekendste doek geworden. Dat hangt natuurlijk niet in Antwerpen, wel 'Rotsen in Ornans': een landschap in zijn  geboortestreek. Hij wil van het academisme weg en probeert op een veel vrijere manier de imposante kracht van de natuur uit te beelden. Het oogt in ieder geval zeer levendig.

Gustave Courbet, Rotsen in Ornans

Zeer charmant zijn de 'Anemonen' van Raoul Dufy (1877-1953): het is gewoon een mooi schilderij met een simpel onderwerp: bloemen in een vaas. Maar de kleuren van bloemen, tafel en achtergrond maken het zeer fris en pretentieloos: geen problematische kunst in dit werkje, het is er gewoon om van te genieten.

Raoul Dufy, Anemonen

'Tour de France' bewijst dat het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen best met zijn Frans kunstbezit naar buiten kan komen. Het mag wel zo zijn dat zeer belangrijke namen niet vertegenwoordigd zijn, maar wat je wel kunt bekijken, is zeer zeker meer dan de moeite waard.

Elke tentoonstelling in de reeks 'De Modernen' is trouwens een belevenis: ik geloof niet dat ik ooit zoveel moois en waardevols van het museumbezit gezien heb na de sluiting van de instelling in oktober 2011.

'Ye Berlyn Tapestrie' - Bezoekerscentrum Westfront Nieuwpoort

Verleden jaar in juli kon je het Albert I Monument in Nieuwpoort niet bezoeken: er waren werken aan de gang. Een aantal weken geleden werd een en ander duidelijk door een reportage in 'Vlaanderen Vakantieland': vorig jaar werd er een nieuw bezoekerscentrum gebouwd, en dat is nu klaar. 'Westfront' heet het, en het is gewijd onder de onderwaterzetting van de IJzervlakte ('inundatie' noemen ze het ook). Je leert er over twee mislukte pogingen in Veurne, het succes in Nieuwpoort, de twee burgers die ervoor gezorgd hebben, Karel Cogge en schipper-sluiswachter Hendrik Geeraert, van wie je het portret kunt zien op de keerzijde van een oud bankbiljet van 1.000 frank uit de jaren vijftig, wat voor mij een onverwachte jeugdherinnering is.

Schipper-sluiswachter Hendrik Geeraert en de ondergelopen IJzervlakte

Maar het mooiste dat ik er gezien heb, is een gedeltelijke kopie van 'Ye Berlyn Tapestrie', waarvan ik nooit gehoord had, maar dat een zeer onmiddellijke link heeft met 'The Bayeux Tapestry', ook bekend onder de naam 'La Tapisserie de la Reine Mathilde'. Zoals geweten vertelt die met een stripverhaal avant la lettre - we zijn  dan einde 11de eeuw - de overtocht van William the Conqueror van Normandië naar Engeland, de slag bij Hastings (1066) en de kroning van William als nieuwe koning van Engeland. Zeer kunstig naai- en borduurwerk is het geheel.

La Tapisserie de la Reine Mathilde, fragment

'Ye Berlyn Tapestrie' dateert van 1915, zo'n 850 jaar later, zeg maar, en gaat net zo goed over een invasie: die van de troepen van de Duitse keizer, ook al een Wilhelm, die België en Noord-Frankrijk stormenderhand en te vuur en te zwaard bezetten en brandschatten, plunderen en vernietigen, wat in Groot-Brittannië, en daar niet alleen, leidde tot een 'unbelievable outrage' en veel sympathie en 'compassion' met 'poor little Belgium'. En wat doet dan John Hassall, een toentertijd bekende tekenaar: hij parodieert 'la Tapisserie de la Reine Mathilde', en maakt van  de Duitsers de agressors die tot alle gruwelijkheden in staat zijn, van wie het gedrag ten scherpste veroordeeld wordt, en die afgeschilderd worden als het 'duisterste kwaad'. Hij tekent in de stijl van 'la tapisserie', en zijn commentaar schrijft hij natuurlijk niet in middeleeuws Latijn, maar in een soort van fictief Middelengels.

Hij toont Wilhelm en 'his carefule preparations for war' met 'limburger käse' en sauerkraut essenz', die leiden tot de 'invention of ye deadly gas'. Op de lijst onder de tekening zie nog afbeeldingen van 'ye doubtful eggs' (kanonskogels of granaten), 'ye german cigarren' en ten slotte typeert hij de Duitser nog als 'ye badger', en dat is een fictief personage, een superheld uit een Amerikaanse strip uit die tijd. Als belachelijk maken kan het er mee door. Op de volgende tekening bevinden we ons in 'Berlin', en 'Wilhelm teareth the treaty' terwijl hij nog een deel van de 'belgian treety' in zijn linkerhand houdt. Veel Duitsers zullen deze 'tapestrie' niet gezien hebben, maar dat was kennelijk ook de bedoeling niet: het was anti-Duitse propaganda bestemd voor binnenlands gebruik, om het moreel van de eigen bevolking op peil te houden, om de eigen oorlogsinspanning te rechtvaardigen. Maar dan met gebruik van veel humor.

Hys carefule preparations for war'...

He passeth through Luxemburg into Belgium & Nth France
// in de rand twee grote bierpullen en de Duitse adelaar

Maar het kan ook zonder meer zeer ernstig als je de 'special objects of attack' bekijkt: dan gaat het over 'Reims' waar de kathedraal gebombardeerd werd, dan vernoemt Hassall 'hospitals, churches, ambulances, olde men, women & children'. de 'frightfulness' van de Duitsers werd niet kompleet weggelachen, de 'outrage' klinkt duidelijk door.

Special objects of attack: Reims, olde men, women &a children

Over 'Ye Berlin Tapestrie' schrijft de website van de 'Bodleian Libraries' (University of Oxford): 'Following a chance discovery in the Bodleian Library, a rare and unusual contemporary response to Germany's 1914 invasion of Belgium has come to light.' Het is een uiterst vermakelijk propagandadocument, ook als je de bron ervan niet kent, maar indien wel, dan nog dubbel zo veel. Zeer grappig is het, met scherpe spot en dito protest en aanklacht.

Het is in facsimile gepubliceerd in september 2014 (100 jaar na datum) door de Bodleian Libraries. Ik ga het meteen bestellen: £ 9.99 kost het, geen prijs voor een uitmuntend boek historisch plezier!

'Tour de France' in de Fabiolazaal

Zolang het Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen gesloten is, wordt in de Fabiolazaal in de Jezusstraat geregeld een tentoonstelling georganiseerd in de reeks 'De Modernen', en telkens rond een ander thema: expressionisme is al aan de beurt geweest, magisch-realisme, 'Kunst in de Groote Oorlog', Nederlandse schilders. De nieuwe tentoonstelling heet 'Tour de France': natuurlijk gaat het niet om de rittenkoers, wel zie je in de Fabiolazaal dit keer wat het Antwerpse museum aan Franse kunst in huis heeft. Heel bekende 'toppers' - om in eventjes in wielertermen te blijven spreken ontbreken: geen Monet, Manet, Renoir, geen impressionisme, geen Matisse, geen Picasso. Toch wil dat niet zeggen dat de verplaatsing naar de koekenstad de moeite niet waard is: het tegendeel is waar.

Chagall

Twee topwerken zijn er wel, en die hebben er vroeger ook al eens gehangen: 'Bij het raam' van Chagall, en 'Zittend naakt' van Modigliani. Die Chagall vind ik elke keer weer zeer aantrekkelijk: een poes zit op de vensterbank van een open raam, een oud - denk ik altijd -  vrouwtje probeert haar binnen te lokken. Met zijn tweeën lijken zij in een aparte wereld te leven, waarin alleen zij bestaan, waarin ze zich op elkaar concentreren, in een sfeer van vriendelijkheid wat het dametje betreft, van behoedzaamheid wat de kat betreft. In die groene kamer is het bovendien lente: dat kun je zien aan de planten, de blaadjes en de bloempjes links onderaan, vlak voor de vrouw. Buiten in het nog winter, het heeft pas gevroren of gesneeuwd: de bomen hebben geen bladeren, er ligt een beetje sneeuw op. Beneden in het rechterraam ligt languit een uitgegleden mannetje, voor de boom midden in het raam staat een ander mannetje leunend op zijn wandelstok. In de kamer is het warm in twee betekenissen, buiten is het koud: daar wil je niet zijn. Mooi hoe Chagall op een zeer eenvoudige manier twee werelden met elkaar in contrast breng: warm en knus tegenover koud en kil, geborgenheid binnenshuis tegenover guurheid buiten. Hij is een van de grootste schilders van de afgelopen eeuw: de retrospectieve in Brussel met meer dan tweehonderd van zijn werken zal je er dezer dagen ten overvloede van overtuigen. Maar Antwerpen heeft gelukkig deze prachtige parel.

Marc Chagall, Bij het raam

Modigliani

Een ander doek waar Antwerpen trots op mag zijn  is het 'Zittend naakt' van Amedeo Modigliani, 'an Italian in Paris'. Chagall zoals geweten is van oorsprong een Russische jood: Parijs was in het begin van de vorige eeuw 'the place to be' voor veel kunstenaars, Picasso is ook niet echt een Fransman. De opstelling van dat 'Zittend naakt' is al zo uitgekiend: als je aan de tegenoverliggende kant van de tentoonstellingsruimte staat, valt je oog door de passages van de zaaltjes pal op het schilderij. Letterlijk en figuurlijk aantrekkelijk, je wordt er naartoe gezogen. Hier is over nagedacht!

'Aantrekkelijk' Zittend naakt

Het schilderij toont een weelderige vrouw - voor de catwalks van vandaag zou ze echt niet kunnen dienen - die de vanuit de ooghoeken schuchter en kennelijk op haar hoede naar een onbestemde toeschouwer kijkt: een vleugje onschuld lijkt over haar te hangen. Het is een en doek, verre van zwoel of  wat men in die richting zou kunnen denken. Pure schoonheid heeft Modigliani willen weergeven, en geslaagd is hij.

Amedeo Modigliani, Zittend naakt

Alleen al voor deze twee schilderijen zou deze 'Tour de France' de moeite zijn, maar er is nog veel meer. Twee machtige beelden bijvoorbeeld.

Retrospectieve Marc Chagall in Brussel - II

Chagall had het niet alleen over zijn eigen grote geluk. Een interessant werk is 'Kruisiging in het geel' uit 1942. Als Jood had hij zeer veel belangstelling voor de bijbel: het Oude Testament schildert de geschiedenis van het Joodse volk en zijn verhouding tot Jahweh, en de man uit wie het christendom geboren is, Jezus Christus, is ook een Jood. In het schilderij zien we een gekruisigde Christus met en aantal Joodse attributen: in plaats van een traditionele lendendoek draagt hij een talliet, de gebedssjaal van de gelovigen in de synagoge. Voor zijn  rechterarm is de Thora te zien. Onderaan staat de wereld in brand: een groot schip gaat naar de haaien, drenkelingen proberen zich allicht vruchteloos te redden, centraal is er een soort vlucht naar Egypte: een moeder vlucht met haar kind weg uit het brandende dorp op de achtergrond. Een man probeert met een ladder de verbinding te maken tussen de lijdende wereld en de hemel, waar een engel de kaars van de verlichting vasthoudt en op de sjofar speelt, een Joods ritueel instrument. Het is duidelijk dat dit doek beladen is met een zware betekenis: Christus als verbinder tussen joden- en christendom, ook als symbool van het lijden van het hele Joodse volk. Het is een werk dat verdraagzaamheid en samenleven van verschillende geloofsopvattingen propageert, plus het geloof dat het wereldse lijden in de hemel, het paradijs opgelost zal worden in vrede en geluk. Tenslotte, ondanks alle verschrikkelijkheden en gruwel van de oorlog wint het optimisme het bij Chagall uiteindelijk toch.

De gele kruisiging, 1942, olieverf op linnen, 140 x101 cm

In 'De val van de engel', een werk waarChagall in verschillende perioden aan gewerkt heeft en dat ten slotte pas na de Tweede Wereldoorlog en de Shoah voltooid werd, zien we de ondergang van de wereld, weergegeven in een allegorie. De vallende engel in agressief rood staat voor het straffende vuur van God. Een aantal motieven uit de 'Kruisiging in het geel' gebruikt de schilder hier ook: de Joodse Christus, een moeder die haar kind beschermt, een rabbijn die de thora in veiligheid tracht te brengen, een geel dier dat als troost viool speelt, daarnaast een kleine wandelende Jood, de verlichtende kaars, een neerstortende klok (het einde der tijden), zon en maan die tezelfdertijd aan de bijna zwarte hemel staan: dit is de totale ondergang van de wereld, het definitieve vergaan in een beeld samengebald. Maar er blijft altijd de brandende kaars.

De val van de engel, 1923-33-47, olieverf op linnen, 147,5 x 188,5 cm

'De kruisiging in het geel' als 'De val van de engel' zijn twee indrukwekkende werken, met zeer veel inhoud, in de rijke vormen- en symbolentaal van Chagall, en met prachtige kleuren. Alleen van die twee al word je stil.

Wanneer de wereld weer rustiger geworden is, komt Chagall weer tot zijn  positieve en optimistische zelf. Voor de plafondschildering in de Opéra Garnier in Parijs maakt hij in 1963 een aantal studies, die ook op de tentoonstelling te zien zijn, zodat je de genese van dat het eindontwerp mooi kunt volgen en zien groeien. De schildering zelf is pas in 1964 aangebracht, op verzoek en in opdracht van de Franse minister van cultuur, André Malraux.In de grote cirkel zie je een aantal Parijse gebouwen: de Arc de Triomphe met daarachter de Place de la Concorde, het operagebouw, de Eiffeltoren en ernaast de kerk van de Madeleine: het is een verheerlijking van de stad die zijn echte thuis was geworden. Verder zijn er een aantal balletten, dansers en danseressen, Door de lucht zwevende engelen die bloemenruikers voor zich uitdragen, een verliefd paartje, weer een engel die blaast op de sjofar, een engel die een viool bespeelt, dieren die met kleinere instrumenten musiceren, het volledige idoom van de schilder passeert de revue, het is een uitbundige ode aan de muziek! vreugde en vrolijkheid alom: je kunt er niet onbewogen onder blijven: wat een kunstenaar!

Definitieve studie voor de plafondschildering van de Opéra Garnier in Parijs, 1963, gouache op papier, gekleefd op doek, 141 x 141 cm

Het jongste werk dat ik er gezien heb is de 'Don Quichot' uit 1974: Chagall is dan
87 jaar oud. Wat een energie moet die man tot op zeer hoge leeftijd gehad hebben. De Spaanse ridder zit te paard pal in het midden van het schilderij, rechts boven hem komen een aantal betogers aangerend, in het rood en met de obligate rode vlag, rechts onder hem, in het blauw zit een schilder (Chagall dus) een vrouwelijk naakt op het doek vast te leggen (dat zou dan Bella zijn, zijn eerste vrouw en liefde), er staan een aantal mensen toe te kijken, onder wie zijn ouders, net achter Bella, een vrouw lijkt hem een bloemenruiker aan te bieden, en dat tafereel speelt zich af boven een stadje dat niet anders kan zijn  dan Vitebsk. Eronder staat nog een verliefd paartje, en aan de linkerkant staat een geïmproviseerd orkest te spelen, er is ook een koor te herkennen, een moeder met kind: tussen twee groepen met tegengestelde levensopvatting staat dan Chagall te paard, alsof hij die twee in vrede met elkaar wil verbinden. Want die Don Quichot, dat is natuurlijk de schilder zelf, die zijn ideaal najaagt. En zo zag de kunstenaar zichzelf ook.

Bijna alle elementen uit zijn rijke oeuvre zijn in dit werk aanwezig: het lijkt op hoge leeftijd zijn testament geschilderd te hebben, zijn boodschap voor de mensheid een laatste keer duidelijk hebben willen maken, en daarbij ook nog een prachtige synthese van zijn werk en kunst afgeleverd te hebben. Een groot kunstenaar en een zeer lucide man was Chagall: ik kan er alleen maar veel bewondering voor hebben. Zijn vrolijkheid en optimisme hadden zeer zeker een vast en ernstig fundament.

Don Quichot, 1974, olieverf op doek, 195 x 130 cm

Ten slotte nog twee doeken waarin bloemen weer prominent aanwezig zijn: 'het rode circus' (1956-60) en 'Bloemenruiker en  geliefden' (1965). In 'Het rode circus' kijk je in het midden weer op een bonte ruiker, onderaan weer een verliefd paar, en voor de rest is het schilderij gevuld met circusartiesten allerhande en toeschouwers. Je ziet trapezekunstenaars, een ballerina, een violist, een fluit spelende clown, een blauwe vogel: heel de levendige wereld van het circus toont de schilder. Chagall zag het leven ook wel eens als een circus, in de goed en slechte betekenis.

Het rode circus, 1956-60, olieverf op doek, 130,5 x 97,5 cm

En om helemaal af te sluiten een gigantische, kleurrijke bloemenruiker met links onderaan twee geliefden, een fruitschaal op de tafel, en links een orkest dat vrolijk staat te musiceren ter ere van de twee geliefden, en onder weer een andere evocatie van Vitebsk, de geboortestad van Chagall. Het kan wel zijn dat hij Parijs als zijn thuis zag, en Frankrijk als zijn tweede vaderland, Rusland en zijn oorsprong is nooit ver weg.

De bloemenruiker en de geliefden, 1965, olieverf opdoek, 51 x 66 cm

'Marc Chagall Retrospectieve 1908-1985' is een prachtige, niet te missen tentoonstelling, waarin je heel de carrière van de man ziet voorbijtrekken, waarin je een vrij volledig beeld krijgt van deze kunstenaar, zijn taal, zijn vormen, zijn kleuren, zijn liefde voor zijn vrouwen, wat hem bezighield tijdens oorlog en Shoah. Maar vooral zie je een onverwoestbaar positief ingestelde mens, die veel vreugde gekend heeft (maar ook leed genoeg, als Jood en weduwnaar) en die die vreugde wist te delen met de mensen. Heel, heel goed!

Retrospectieve Marc Chagall in Brussel - I

In de 'Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België' is een zeer ambitieuze tentoonstelling opgezet: 'Marc Chagall Retrospectieve 1908-1985'. Dat gaat dus over een carrière van 78 jaar, op zichzelf al een tijd, langer dan menig mensenleven. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat er meer dan 200 werken van de schilder te zien zijn: een overvloed die bij wijze van spreken op de duur pijn aan de ogen begint te doen. Ik begin een beetje aan te voelen wat men bedoelt met 'het syndroom van Stendhal', maar dat ben ik wel voorgebleven: het is niet de bedoeling dat je verdrinkt in het bekijken en genieten van kunst.

De tentoonstelling gaat uit van de chronologie van Chagalls leven: de eerste werken in Rusland, dan Frankrijk, weer Rusland, daarna Berlijn, opnieuw Frankrijk, dan oorlog en Amerika. Hij heeft wat 'gewandert' in zijn lange leven en de voor Joden zeer onzalige twintigste eeuw. Haast vanzelfsprekend zie je dan ook zijn uitbeelding van de 'Wandelende Jood': een landman op zijn Russisch uitgedost, met plunjezak die aan zijn wandelstok hangt, en die zijn stadje Vitebsk verlaat. In 1922 heeft hij in ieder geval definitief Rusland verlaten. Vrolijk ziet die landverhuizer er niet echt uit: 'Das Wandern ist des Müllers Lust' bedoelt hij hier zeker niet. Hij zou nadien nog veel meer te verhapstukken krijgen, zoals alle Joden trouwens.

Onderweg, of De wandelde Jood, 1923-1925, olieverf op doek, 72 x 57 cm


Een zeer vroeg werk is 'Ik en het dorp', uit 1912. De oorspronkelijke titel van het werk was het Russische woord 'mir', en dat betekent zowel 'vrede' als 'wereld'. Het latere idioom van Chagall is hier al voor een deel aanwezig: de huisjes op de achtergrond, waarvan er twee ondersteboven staan, daaronder de boerin in eenzelfde positie, de boer met de zeis daarachter, een man (dat zou Chagall zelf zijn) en een koe (dat zou een verbeelding van zijn geliefde Bella kunnen zijn) die elkaar zeer open aankijken, een koe die gemolken wordt in de kop van de grote koe, die overigens een halssnoer draagt, de kunstenaar die zijn liefje een bloeiend takje lijkt aan te bieden: er wordt een soort van paradijs geëvoceerd, lijkt me. Chagall heeft zo te zien inderdaad 'vrede' met zijn 'wereld'. Een doek dat geluk uitstraalt is het: in 1915 trouwt hij met zijn eerste grote liefde Bella Rosenfeld, nadat hij van 1911 tot 1914 in Parijs geleefd en gewerkt had.

Ik en het dorp, 1912, potlood, aquarel en gouache op papier, 61,8 x 48,9 cm

Na hun huwelijk gaat Chagall verder met het uitbeelden van dat huwelijksgeluk. In 'De verjaardag' zweeft hij op zijn rug om met enige acrobatiek haar toch op de mond te kussen, en zij lijkt ook nauwelijks de grond te raken; haar boeketje dat ze voor haar verjaardag gekregen heeft (?) houdt ze nog in haar handen: overrompelende liefde wordt hier weergegeven. Met de wetten van de alledaagse werkelijkheid neemt de schilder een loopje, op poëtische wijze dan, zoals ook in 'De wandeling' trouwens.

De verjaardag, 1915, olieverf op karton, 80,6 x 99,7 cm

In 'De wandeling' is het zijn jonge vrouw die zweeft: in de wolken is zij,'over the moon', zoals de Engelsen zeggen. Die man is hier niet te zien, maar bevindt zich in ieder geval boven het aardse Vitebsk. Hij staat in de velden buiten de stad, links van hem een felrood kleed versierd met bloemenmotieven , en in het midden waarvan een fles rode wijn en een wijnglas. In zijn rechterhand houdt hij een vogel... Alle geneugten des levens verenigd in een schilderij: het geluk spat er gewoon af!

De wandeling, 1917-1918, olieverf op doek, 175,2 x 168,4 cm

Frans Van Giel, schilder van de Kempen

In het Jakob Smits Museum loopt op dit ogenblik een tentoonstelling met werk van Frans Van Giel, de 'schilder van de Kempen', zoals hij genoemd wordt. De man werd in Oostmalle geboren in 1892, en stierf in 1975 in Welchelderzande, waar hij het grootste deel van zijn leven doorgebracht had. Zijn vruchtbaarste jaren zijn te situeren in het interbellum, en het is ook de Kempen uit die periode die hij schilderde, die Kempen die ik als kleinsteedse 'post-war babyboomer' niet meegemaakt heb en waar ik bijgevolg geen echte voorstelling van heb. Hoewel: in het feestjaar 2012 'Turnhout 800 Jaar Stad' werden in het Taxandriamuseum foto's tentoongesteld over de omliggende dorpen tijdens de periode tussen de twee oorlogen en uit de tijd 1945-1960: daarvan herinner ik mij nog levendig hoe armoedig en ellendig het leven van de kleine man, de kleine landarbeider er uitzag. Daar waren toen beelden bij van huisvesting die alle verbeelding tartte: hutten, de 'betere koten', krotten en houten huisjes. Ik weet nog dat ik behoorlijk verbaasd, onthutst was omdat een en ander nog zo kort geleden werkelijkheid was. Het leek me toen of op veel plaatsen in de Kempen de middeleeuwen tot ver ik de jaren '50 geduurd hebben.

Die armoe zie je dus niet bij Frans Van Giel, wat dan ook weer niet wil zegen dat hij geen mooi werk geschilderd heeft. Een voorbeeld is de 'Sint-Antonius- begankenis', een stoet van mensen die naar een verkoop van varkenskoppen gaan: ze komen allemaal bijeen aan een kraam waar het te doen is. De 17de januari zijn we dan - dat is de feestdag van Sint-Antonius abt, of Sint-Antonius met zijn varken - en midden in de winter, wat het sneeuwlandschap verklaart. Tegelijkertijd doet het nogal idyllisch aan: het dorp ligt in een laagte, wat in de Kempen niet zo vanzelfsprekend is, maar het schilderij zelf krijgt er natuurlijk meer reliëf en diepte door. Er spreekt duidelijk enig metier uit dit werk, dat me ook aan twee voorgangers van Van Giel doet denken: Pieter Brueghel de Oude met zijn sneeuwlandschappen, en Valerius De Saedeleer door de grauwe lucht en de bomen.

Sint-Antoniusbegankenis, doek, 115 x 105 cm

In die Sint-Antoniusbegankenis gaat het om een vermenging van geloof en folklore, in 'Rozenkrans' gaat het duidelijk om vroomheid en geloof zonder meer. Dat doet me dan weer denken aan Jakob Smits bij wie je dergelijke taferelen ook meermaals aantreft, maar die werkt volgens mij veel krachtiger: bij Van Giel blijft het vooral nogal braaf. Ik vind wel dat de compositie van dit schilderij wel goed is: het hele gezelschap verzameld rond de tafel waarop twee kaarsen het licht verspreiden.

Rozenkrans, doek, 170 x 1007 cm

Een kleiner schilderij, 'Palmzondag', neigt dan weer naar het expressionisme: het toont invloed van Permeke, hoewel het niet zo donker is. Het is me niet helemaal duidelijk wat die boer daar aan het doen is: aan het planten, zou ik denken, maar wat dan? Zeker geen palmstruikjes. Het kan natuurlijk ook de bedoeling zijn dat Van Giel wilde laten zien dat de boer zelfs op een palmzondag moest werken.

Palmzondag, paneel, 45 x 40 cm

In 1935 kreeg Van Giel de opdracht een portret van Kardinaal Van Roey te schilderen, toen die al 9 jaar aartsbisschop was. Het lijkt me in ieder geval niet onlogisch dat juist hij die opdracht kreeg: schilderijen in de religieuze sfeer maken was hem, zoals gebleken is,niet vreemd, hij had zijn naam gevestigd, ook als portretschilder, en bovendien was Van Roey een Kempenaar, geboren in 1874 in Vorselaar. In 1935 was hij dus 61 jaar, en zoals hij op dit portret staat, heb ik hem nooit gekend: ik heb al gezegd dat ik tot de babyboomgeneratie behoor. In de kleine catalogus kun je lezen: 'Het (doek) werd met een kar naar het bisschoppelijk paleis in Mechelen gebracht'. Een soort van evenement moet het geweest zijn, vermoed ik. Overigens is Van Roey best lang aartsbisschop geweest: 26  jaar, tot aan zijn  dood in 1961. Hij was toen 87 jaar: een stap opzij zetten deden die mensen toen nog niet.

Kardinaal Van Roey, paneel, 115,5 x 109,5

Je bent natuurlijk niet alleen de 'schilder van de Kempen' omdat je geloof en kerkvorsten op het doek vastlegt. Ook het landschap en het boerenbedrijf kregen zijn  aandacht. Twee 'vennen' zijn zeker de moeite: 'Bergven I' geeft mooi weer hoe een ven er echt uitziet, 'Kempisch ven' toont even mooi de glinstering van de ondergaande zon boven een ven.

Bergven I, paneel, 44 x 26 cm

Kempisch ven, doek, 110 x100

De oogst vlak bij het centrum van Wechelderzande toont de kleine Kempische boer aan het werk zien: koren pikken doen de twee, een ambacht dat inmiddels ook al verdwenen is. Zoals het koren eigenlijk: als ik op 'den buiten' rondscooter zie ik vooral, om niet te zeggen bijna uitsluitend maïsvelden, op hier en daar een aardappelveld na. De schuine lichtstraal lag aan het zonnige weer tijdens mijn  bezoek: je zou willen dat heel het schilderij zo belicht was.

Binnenhalen van de oogst, doek, 133 x 103 cm

Totaal anders wordt Van Giel in 'Dansorgel': feestelijk, met veel beweging van mensen, slingers en kleuren. Verdwenen ook zijn de boerenplunjes en de vroomheid: heel het dorp lijkt te hoop gelopen om eens goed te vieren, zich eens goed te laten gaan in dansen en ander vertier. verdwenen ook de stilte die in zijn andere schilderijen zo prominent aanwezig is: erg uitbundig luidruchtig klinkt dit doek daarentegen.

Dansorgel, doek, 87 x108 cm (fragment)

In 'Suiker' (Nr. 60 - maart 2015) staat naar aanleiding van deze tentoonstelling een interview met Frans' zoon Jan. Of de 'schilder van de Kempen' ook vooral een 'Heimatschilder' was, wordt hem gevraagd. Die term heeft volgens Jan een te negatieve bijklank, en 'doet afbreuk aan zijn veelzijdig talent'. En dat de werken van zijn vader nu alleen nog documenten van een verdwenen wereld zijn: daarop zegt Jan dat bij zijn vader dat 'de artistieke waarde van het werk primeerde'. Dat ervaar ik toch ook zo: ik heb het gevoelen dat Frans Van Giel de Kempen met liefde en mededogen weergegeven heeft, soms eerder idyllisch, niet het verzet prekend, maar hij was een te goed schilder (metier en aanvoelen) om hem zo maar te klasseren als documentaire Heimatkunstenaar.

Hij was geen hemelbestormer, wel integendeel, geen Picasso of Matisse, en hij heeft zich beperkt tot een streek, maar wat hij daarover gemaakt heeft, leeft tenminste. De tentoonstelling is een bezoek meer dan waard.