Lissewege bis - Ter Doest

De kerk van Lissewege heeft natuurlijk niet alleen een toren: het interieur vind ik zonder meer prachtig. Het is een vroeggotisch bakstenen gebouw, en die bakstenen zijn binnen dan ook prominent zichtbaar: 'triomphe de la brique', maar dan drie eeuwen voor Hoogstraten. De zuilen in Doornikse blauwsteen hebben nauwelijks versiering, tenzij de kapitelen: men is in ieder geval niet kwistig met allerlei heiligenbeelden omgesprongen. Dat geeft de kerk een zeer sober interieur, wars van alle katholiek triomfalisme dat gotische kerken later nog wel eens heeft aangetast. Ze baadt in veel licht, zelfs op een niet overvloedig zonnige dag, en dat is toch een belangrijk kenmerk en bedoeling van gotiek. De ruimte lijkt me zeer zuiver, harmonieus, en evenwichtig: ze heeft een bijzondere indruk op me gemaakt, dat kan ik wel stellen. Er hangt een sfeer van sobere ingetogenheid, van religiositeit in de zuivere betekenis van het woord.

Onze-Lieve-Vrouw Bezoekingskerk: sobere ingetogenheid

 

Harmonie en evenwicht

Abdij 'Ter Doest', of wat er nog van rest, is ook in Lissewege te vinden, een kilometer of iets meer buiten het dorp. Ter Doest was een dochterabdij van 'Ter Duinen' in Koksijde: ze moet in de middeleeuwen een belangrijk centrum van geleerdheid en arbeid (landwinning, grondontginning en bescherming tegen de zee, landbouw) geweest zijn. De monniken behoorden tot de orde van de cisterciënzers, het waren met andere woorden trappisten. De abdij kende in de loop der tijden haar ups en downs, en die downs waren iets na het midden van de zestiende eeuw zo diep geworden dat Filips II (de zoon van Keizer Karel) het hele complex verbeurd verklaarde. In 1571 kwamen de geuzen dan nog eens langs, en zij verwoestten de abdij compleet, eens en voor altijd. Niet helemaal compleet evenwel: de gotische abdijschuur (of tiendenschuur?) staat er nog: ze werd gebouwd omstreeks 1280. Nog eens van monumentaliteit gesproken: ze heeft een rechthoekig grondplan en meet 56 bij 21 meter, de nokhoogte bedraagt 16,50 meter. De ruimte binnen is immens: voor hetzelfde geld zou je je bij wijze van spreken in een kathedraal kunnen wanen. Er moet een ongelooflijke hoeveelheid oogst in opgeslagen kunnen zijn.  Deze schuur is al vanaf 1938 een beschermd monument, en 'Monumenten en Landschappen' draagt er kennelijk erg goed zorg voor: geregeld worden er onderhouds- en restauratiewerken uitgevoerd. de schuur is dan ook de grootste overgebleven constructie in zijn soort, en dat geldt voor heel Europa.

De abdijschuur van Ter Doest: voorgevel

 

Zijgevel (grootste deel)

Interieur: toch wel een beetje schuur

Ik was ooit wel eens in Damme en Lissewege geweest, zo'n dertig jaar geleden, maar op deze manier had ik Noord-West-Vlaanderen nog nooit bezocht. Het is of ik in mijn vroegere leerstof 'Nederlandse literatuurgeschiedenis' rondrijd: ik zie er de lang geleden getuigen van rijkdom en welvaart, van het toenmalige leidende gewest van de Nederlanden. Zo vaak heb ik verteld over de verzanding van het Zwin, over de economisch-culturele verhuis van het graafschap Vlaanderen naar het hertogdom Brabant, waar Antwerpen dan de scepter overgenomen heeft. En daar rondtoerend besef ik een beetje de betekenis van dat verleden, die er vooral zal geweest zijn voor een dunne toplaag en de kerk, vrees ik. En er schiet mij nog een brokje literatuur te binnen: de slotzin van Consciences 'De Leeuw van Vlaanderen', voor het eerst gepubliceerd in 1838, ook al bijna tweehonderd jaar geleden. In die laatste zin stapt Conscience uit zijn roman, en richt zich tot zijn lezer met een romantische oproep en aanmaning tot zijn volk. 'Zijn' volk: hij was de zoon van een Fransman, maar schreef toch in een eerder onzuiver Nederlands een roman waar vandaag heel veel stof opligt. Maar niettemin, die laatste zin luidt:

'Gij Vlaming, die dit boek gelezen hebt, overweeg bij de roemrijke daden, welke het bevat, wat Vlaanderen eertijds was, - wat het nu is, - en nog meer wat het worden zal, indien gij de heilige voorbeelden uwer vaderen vergeet!'

Poging tot volksverheffing noemen we dat nu. Ik zou het nooit zo met 'blakende borst en blazende bazuin' uittoeteren, maar het moet toch ooit wel wat geweest, in die stille ingeslapen dorpjes van nu. Toch om enig respect en bewondering voor te krijgen, vind ik dan.

West-Vlaamse torens: Lissewege en Dudzele

Lissewege, dat zichzelf 'het witte dorp' noemt, gaat prat op een bijzonder grote kerk voor zo'n klein plaatsje. Onze-Lieve-Vrouw Bezoekingskerk heet ze. Hoe komt zo'n monumentale kerk in het bescheiden Lissewege? Daar is men eigenlijk nog niet echt uit, maar een aantal oorzaken lijken redelijk aannemelijk. De lakenindustrie zorgde ervoor dat  het dorp vroeger (12de - 13de eeuw) een van de rijkste en dichtstbevolkte dorpen van Vlaanderen was. Het  moet in die tijden een aantrekkingspool voor velen geweest zijn, stel ik me dan voor. En ook: het lag vlak bij de Zwinmonding, waar beschaving en economische bedrijvigheid meer dan behoorlijk ontwikkeld waren. Bovendien was Lissewege voor pelgrims die uit het noorden kwamen het vertrekpunt van de bedevaart naar Santiago de Compostela. Het dorp heeft overigens nog altijd drie sint-jakobsschelpen in zijn wapen. En dan had de kerk nog een miraculeus Mariabeeld, dat overigens in de beeldenstorm vernietigd is.  Er is wel een nieuw gemaakt, maar ik vond het niet echt mooi. Hoe dan ook: miraculeuze beelden trokken in de middeleeuwen (en nog later - denk maar aan Vosselaar en Werbeek) natuurlijk veel volk, mensen die een of andere gunst kwamen afsmeken, vooral een goede gezondheid of genezing van een ziekte: ik kan me indenken dat de middeleeuwer daar bijzonder veel geloof en vertrouwen in stelde.

En zo werd er dus hier  tussen 1225 en 1275 een kerk gebouwd om u tegen te zeggen, in de stijl die hier bekend staat als kustgotiek.  Redelijk vroeg is dat, vind ik, en het bewijst de voorspoed en de welvaart van het dorp en het gewest. De toren is 50 meter hoog, maar een spits had hem 25 meter hoger moeten maken. Zonder die spits is de toren van boven natuurlijk afgeplat; ik dacht altijd dat hij daarom zeker ook als vuurtoren moet gediend hebben - we zitten op 2 à 3 kilometer van de zee - maar daar is geen enkel bewijs voor. Vuurtoren? Zo goed als zeker niet.

Zoals op een ansichtkaart

  

Stoere, vroege gotiek aan de kust

Dan staat er nog een echt massieve toren in Dudzele, plaatsje vlakbij, waar ik nog nooit gehoord had (het is ook maar een voorschoot groot). Het merkwaardige in Dudzele is dat het een kerk met toren heeft, en dan nog eens een toren vlak daarnaast. Die kerk is pas van 1871, niet erg interessant,, maar die losstaande toren is veel ouder: dat zie je zo. Hij dateert inderdaad uit de twaalfde eeuw en is nog Romaans. Hij is enige van de vier hoektorens van een kerk die gebouwd werd tussen 1150 en 1200, en gesloopt in 1634: ook te groot geworden waarschijnlijk. Als dat een van de vier hoektorens was, kun je je nauwelijks voorstellen hoe groot en monumentaal het hele gebouw geweest moet zijn. Indrukwekkend imposant zouden wij nu denken, en iets van die aard voelde de middeleeuwer waarschijnlijk ook. En beschermd en veilig voelde hij zich als ie er binnen zat. De toren die er nog van overblijft, doet nu dienst als klokkentoren: die waarschuwde vroeger onder andere voor naderend gevaar, nu nog voor het begin van de mis. Tijden veranderen.

De resterende hoektoren, met boven de latere galmgaten

Stuk muur van de afgebroken kerk: de dikte van de muur geeft een idee van de monumentaliteit van het verdwenen gebouw

In Oostkerke, nog een buurdorp, staat nog zo'n toren: die van de Sint-Kwintenskerk. Ook hier weer gaat het om een gotisch gebouw uit de dertiende eeuw, ook hier weer gaat het om een toren zonder spits. Ik ben er zelf niet geweest, maar op foto's lijkt de kerk er echt goed uit te zien: ze heeft hetzelfde meegemaakt als de Sint-Katharinakerk van Hoogstraten. In 1944 hebben de terugtrekkende Duitsers de toren doen ontploffen, waardoor ook bijna de hele kerk werd verwoest. Die van Oostkerke lieten het er echter niet bij zitten: van 1952 tot '54 werd alles in zijn vroegere staat heropgebouwd.

De Sint-Kwintenskerk van Ooskerke

Die West-Vlaamse torens lijken nogal op elkaar, het lijken wel broers. Als ik doe dit landschap rijd, moet ik onwillekeurig denken aan 'Le Plat Pays' van Jacques Brel, wanneer hij zingt:

'Avec des cathédrales pour uniques montagnes
Et de noirs clochers comme mâts de cocagne ...'

Brel heeft dat inderdaad treffend getypeerd, hij moet ongetwijfeld erg van dit land gehouden hebben.


p.s.: 'un mât de cocagne' is de klimmast op een schip, maar ook 'een klimpaal op feesten en kermissen', er daarmee zegt Brel ook veel.

West-Vlaamse torens

Een weekje vakantie in Loppem, vlak bij Brugge? Een aanrader vind ik. Je kunt Brugge eens wat grondiger bekijken, niet zoals op een schoolreis wanneer je voor je leerlingen instaat, neen, je doet gewoon je eigen zin, je bent alleen en je hoeft met niemand rekening te houden. En je kunt het noorden van de provincie eens verkennen, de streek van Damme en het Zwin, je passeert Dudzele en je stapt uitgebreid af in Lissewege. En daar zie je dan de zwijgende getuigen van de vroegere rijkdom van het graafschap Vlaanderen.

Die getuigen, dat zijn vooral kerken en erg imposante torens. De eerste staat in  Brugge zelf: de Sint-Salvatorkathedraal en zijn toren. Er is al in de tiende eeuw begonnen met de basis van de toren, dat is dus ergens in de jaren 900: dan zijn we dicht bij de oorsprongen van het graafschap Vlaanderen. De eerste graaf, Boudewijn met de Ijzeren Arm, gestorven in 879, was nog niet zo lang overleden. Die toren ziet er zeer robuust en stoer uit: het zou me niet verwonderen als hij ook nog ter verdediging van het prille Brugge gediend heeft. Hij is echter pas afgebouwd in Romaanse stijl in de negentiende eeuw, toen 'Bruges la Morte' weer langzamerhand ontwaakte.

Robuuste, stoere toren van Sint-Salvator in Brugge

Ook Damme kan prat gaan op zo'n toren en kerk: de Onze-Lieve-Vrouwekerk uit de dertiende en veertiende eeuw, toen de stad haar grootste bloei beleefde. Merkwaardig aan deze kerk is nu dat er een deel van het schip ontbreekt. Onoordeelkundig gebouwd en ingestort, denk ik dan, maar dat klopt niet. In de achttiende eeuw was Damme zo ontvolkt geraakt dat de kerk veel te groot geworden was: ze was niet meer vol te krijgen, en de vroede vaderen hebben dan maar beslist een deel van het gebouw te slopen. In 1725 was, toen de 'Grote Raad' in Mechelen de toestemming voor de afbraak gaf. Een alternatieve manier van ontkerkelijking zou je dat kunnen noemen. Hoe dan ook, zo is de toren los van de kerk komen te staan, hoewel: niet helemaal. Wat er tussen kerk en toren nog wel staat zijn de zijmuren van het deel van het gesloopte schip: zij dienen nu als steunberen voor de twee andere delen, zij moeten instortingsgevaar voorkomen. De vervallen spits die oorspronkelijk op de toren stond, werd toen ook neergehaald.

Profiel van de Damse Onze-Lieve-Vrouwekerk: torenspits en deel van het schip gesloopt

Zijmuur die dient als steunbeer

De Damse Onze-Lieve-Vrouwetoren: voorbeeld van kustgotiek

De kerk was niet te bezoeken toen ik er was: had ik maar beter op de openingstijden moeten letten. Voor de rest heeft Damme niet echt zo veel te bieden: er staat een vijftiende eeuw stadhuis, en daarvoor een standbeeld van Jacob van Maerlant, 'de vader der dietschen dichteren algader'. Als gewezen leraar Nederlands en liefhebber van de Nederlanse literatuur, wil je dat natuurlijk ook gezien hebben. En veel eethuisjes zie je er ook : de Dammenaren houden zich kennelijk onverdroten bezig met het restaureren van de inwendige medemens. Je kunt ook een tochtje maken rond het stadje, en proberen resten en sporen te vinden van de zeventiende- eeuwse omwalling en verdedigingswerken. Dan zit je algauw op het West-Vlaamse platteland, in de polder dus.

Noord-West-Vlaanderen heeft nog meer te bieden, nog torens waarvan je je afvraagt hoe ze in zulke kleine dorpen terecht gekomen zijn.: Lissewege en Dudzele bijvoorbeeld. Maar wat nu klein en ingeslapen is, hoeft dat vroeger niet altijd geweest te zijn. Zeker niet in het economische hart van het toenmalige graafschap Vlaanderen. Ik zoek dus verder.

Tonio - A.F.Th van der Heyden

Zwarte Pinksterzondag: dat is 23 mei 2010 voor Adri van der Heyden, vader van Tonio, zijn enige zoon, die om half vijf 's ochtends door een auto geschept wordt in centrum Amsterdam. De jonge man, net geen 22, zal niet meer bij bewustzijn komen.

Over de nawerking van dit tragische ongeval heeft Van der Heyden inmiddels een 'requiemroman' geschreven. 'Tonio' is de eigenlijke titel. Van der Heyden schrijft een bijna minutieus verslag van wat de dood van zijn zoon met hem en zijn vrouw heeft gedaan en doet. Vrolijk word je niet van dit boek, dat 633 bladzijden telt. Een paar keer dacht ik: 'Adri, nu is het wel genoeg voor eventjes.' Maar het boek niet uitgelezen wegleggen, dat kun je de schrijver niet aandoen, een minimum aan respect, empathie en piëteit is hier een morele plicht. En ik wilde hoe dan ook weten hoe het hem en zijn vrouw verder zou vergaan, wat er in zijn reconstructie van de feiten nog aan het licht zou komen. In die zin is de roman, raar maar waar en niet ongepast, ook spannend: ik wilde het verschil tussen wat ik wilde weten, maar nog niets wist, uitwissen. Dan is lezen natuurlijk niet echt een opgave.

Het boek grijpt je naar de keel, blijft aan de ribben plakken, beklijft. 


Op pagina 312 vat Van der Heyden wat hij voelt en beleeft bijzonder treffend in deze zin: 'De gestorven Tonio rust onontkoombaar zwaar en roerloos in de kreunende hangmat van mijn aandacht'. Prachtige zin vind ik dat.


De laatste zin, op p. 633 luidt: 'Ja, ik geloof echt dat de doden een bepaalde energie voor ons achterlaten.' Die zin komt niet uit Van der Heydens mond, maar het monument dat hij voor Tonio heeft opgericht, is daar misschien toch een bewijs van.

Het lezen dubbel en dik waard, dit romanrequiem.

 

Tonio als Oscar Wilde

Het Eilandje III: un poco MAS

We waren dus gekomen voor het MAS, maar de middag was ondertussen al zo ver gevorderd dat het bij een verkennende kennismaking zou blijven. Het gebouw zelf - 60 meter hoog -  is bijzonder imposant: een moderne variant op het stapelhuis als het ware, zo lijken de verdiepingen op elkaar getast te zijn, met flink wat glas ertussen, zodat het licht makkelijk naar binnen kan. Tentoonstellingen hebben we niet gezien: het museum sluit om 5 uur, en na 4 uur worden er geen tickets meer verkocht, wat niet helemaal onlogisch lijkt.

Het MAS, gewenst als 'Toren van het Volk'

We nemen de MAS-boulevard: via een route van roltrappen kom je van de begane grond op verdieping +9. Op het dak van het MAS krijg je dan een panoramisch zicht van 360° op de stad, de wijde omgeving, de haven en de stroom.

Verdieping +9: 60 meter hoog

Als je helemaal boven staat, merk je echt goed hoe oordeelkundig het Mas in zijn omgeving is ingeplant: tussen het Bonaparte- en Willemdok, bij wijze van spreken aan de oever van de rivier, inderdaad dus 'Museum aan de Stroom', pal op de plaats waar eens de haven was. En je ziet er ook alle 'landmarks' van de stad: de Boerentoren, de politietoren op de Oudaan, de kathedraal, je kunt tot een eind in de Kempen en Nederland kijken. Het mooiste vind ik toch de twee Scheldebochten: je ziet de rivier uit Oost-Vlaanderen komen, je ziet hem naar Zeeland stromen, je ziet de bocht waaraan Antwerpen ligt: een indrukwekkend zicht is het.

De Oost-Vlaamse bocht

De Zeeuwse bocht

Blijft nog alleen te doen: het Museum bezoeken, de inhoud eens grondig gaan bekijken. Er zit kennelijk zoveel binnen (470.000 objecten) dat je daar wel een tijdje zoet mee bent. Maar dat zal welbestede tijd zijn, durf ik te hopen.

Het Eilandje II: Eugène van Mieghem

Wie je ook kunt ontmoeten aan het Bonaparte- en Willemdok is Eugène van Mieghem, dat wil zeggen: levensgrote bronzen beelden naar zijn werk, gemaakt door de Nederlandse beeldhouwster Carla Camphuis-Meijer. Daar heeft de stad Antwerpen voor gezorgd, samen met de Eugeen Van Mieghem Stichting: zij weze daar voor geloofd. Van Mieghem (1875 - 1930) is inderdaad de schilder par excellence van de Antwerpse haven. Hij kwam zelf van Het Eilandje: zijn ouders hadden een café in de Montevideostraat. Zijn onderwerpen heeft hij nooit moeten zoeken: hij werd te midden ervan geboren. Voor de Tweede Wereldoorlog had hij nogal wat succes, hoewel miskenning ook zeker zijn deel is geweest. Ene professor Siberdt, die tien jaar eerder Van Gogh ook al de laan uitgestuurd had, wilde hem in 1896 niet langer als leerling aan de Antwerpse Academie. Na 1945 geraakte zijn werk in de vergetelheid, en pas de laatste twintig jaar wordt hij opnieuw naar waarde geschat, heeft hij een museum gekregen, en kun je tentoonstellingen van zijn werk ook elders gaan bekijken. Ik heb hem eens in Herentals gezien, in 'Hôtel Le Paige', en in Mol, in het Jacob Smitsmuseum. Als je hem dan op Het Eilandje, aan het Willemsdok tegenkomt, ben je natuurlijk aangenaam verrast. Hij staat daar echt wel op zijn plaats.

Naar Van Mieghem: het havenboefje

Idem: Wiske

Van Mieghem was echt een sociaal geëngageerde kunstenaar: de heel gewone mens was hem geen te minderwaardig onderwerp. Buildragers, zakkenmaaksters, zwervers, boefjes, emigranten, schippers passeerden zijn revue. In 1999 heeft hij in het Ellis Island Immigration Museum een tentoonstelling gehad van zijn tekeningen van de emigranten van de Red Star Line. Zijn werk wordt vaak vergeleken met dat van Käthe Kollwitz, toch echt niet de minste.

Een bijzonder beeld is dat van Augustine Pautre, een Brussels meisje dat lessen volgde aan de Antwerpse Academie. Hij trouwde met haar in januari 1902, in november van hetzelfde jaar werd hun zoontje Eugène geboren, maar al in 1905 stierf Augustine aan tuberculose. Hij heeft haar uitgebeeld in talrijke tekeningen en pastels. Aangeslagen door de dood van zijn vrouw exposeerde Van Mieghem vijf jaar helemaal niet meer. Maar zij is dus ook uit de vergetelheid gehaald: zij staat aan het Willemdok, voor het Koninklijk Entrepot.

Augustine Pautre

Het MAS is kennelijk niet het enige wat op Het Eilandje de moeite waard is: het staat in die omgeving inderdaad niet plompverloren.

Antwerpen: Het Eilandje - het FelixArchief

Het Mas, - Museum Aan de Stroom - dat moet je toch ook gezien hebben! Dus Vic en ik ernaartoe, dat spreekt. In eerste instantie alleen voor een verkenning, want er zit kennelijk zo veel in dat je met een middag niet toekomt. Neen, we gaan eens kijken waar het juist staat, want op 'Het Eilandje' ben ik nooit geweest, en de weg zoeken in Antwerpen is niet mijn favoriete bezigheid. Turnhout vind ik een stad op mensenmaat, de koekenstad, na Jeruzalem het centrum van de wereld, dat is Sinjorenmaat.

We komen er makkelijk, aan het Bonaparte- en Willemdok, tot 1903 'Klein ' en 'Groot Dok' genoemd. Napoleon gaf in 1803 het bevel de eerste besluisde dokken van de haven uit te graven, en Willem I schonk ze in 1815 aan de stad. Overigens waren de twee dokken pas vanaf 1811-12 in gebruik. Het doet mij wel denken aan mijn leraar geschiedenis die Napoleon citeerde toen die het had over 'Antwerpen, als een pistool gericht op het hart van Engeland'. Daarom dus kon de haven niet sterk genoeg uitgebouwd worden: de Sinjoren geholpen door iemand die zich als Oppersigneur beschouwde. Zo kom je nog eens geschiedenis tegen en Frans imperialisme, in Vlaanderens eigenste metropool.

Vic is meermaals en vroeger in de buurt geweest en weet nog hoe ze er nog tot acht jaar geleden eerder onderkomen en een beetje vervallen bij lag. Maar dat is gedaan nu: de omgeving werd en is opgewaardeerd, en het resultaat mag er zijn: op deze zomerse dinsdag doet het me, alle verhoudingen in acht genomen, zowaar denken aan Zuid-Frankrijk.

Boulevard de la Croisette op z'n  Antwerps

Een imposant gebouw uit de negentiende eeuw is grondig gerestaureerd en heeft een andere bestemming gekregen: in het Sint-Felixpakhuis is nu het FelixArchief ondergebracht. Het is in 1859 gebouwd, brandde twee jaar later omzeggens volledig af, maar werd onmiddellijk heropgebouwd, met speciale aandacht voor de brandveiligheid: ook een Antwerpse ezel stoot zich geen twee keer aan dezelfde steen. Het heeft een prachtige binnenstraat, die vooral bedoeld was als brandgang: ze doet me denken aan de Koninklijke Sint-Hubertusgalerijen, zonder de exclusieve winkels dan. Het architectonische concept is wel hetzelfde: alleen moest in deze galerijstraat behoorlijk hard gewerkt worden: luxe kan er hier niet veel aan te pas gekomen zijn, lijkt me. Het was een opslagplaats voor bulkgoederen als koffie, graan, kaas en tabak.

Sint-Felixpakhuis: hoge, 70 meter lange 'binnenstraat'

Samengestelde katrol op de lasten op te takelen

De verdiepingen waar de pakken opgeslagen werden

De haven verplaatste zich meer en meer naar het noorden, en het pakhuis geraakte in 1975 in onbruik, en vanaf 2006 is het FelixArchief er gevestigd: het zogenaamde 'geheugen van 't stad'. Alles wat maar verband houdt met de stad kan er opgeslagen worden: documenten van de stedelijke administratie, maar ook de archieven van Antwerpse bedrijven, verenigingen, families en particulieren. Meer dan twintig kilometer archieven vertellen over de stad sinds de vroege middeleeuwen.

Het Sint-Felixpakhuis is een indrukwekkend gebouw uit de negentiende eeuw, dat er na zijn restauratie waarschijnlijk mooier en beter uitziet dan ooit te voren, waar je je een voorstelling kun maken van de vroegere havenactiviteit, en dat nu een archief is geworden om u  tegen te zeggen. Zeer de moeite waard.