Twee stoepa's: Swayambhunath en Bodhnath

Je bent niet in Nepal geweest als je de twee belangrijkste stoepa's niet gezien hebt: Swayambhunath en Bodnath. Ze hebben die status niet alleen in dit land, maar in de hele boeddhistische wereld. De eerste bevindt zich op een heuvel, twee kilometer ten westen van Kathmandu, de tweede ligt in het oosten van de stad.

Swayambhunath wordt ook 'Monkey Temple' genoemd, omdat er op het terrein behoorlijk wat apen zitten, die overigens best agressief kunnen zijn, behalve als ze aan het eten zijn, natuurlijk. Maar toeristen krijgen steevast de raad voorzichtig te zijn en ze niet uit te dagen. Leuk om te zien zijn ze alleszins.

Horen, zien en zwijgen aan de maaltijd

Maar we zijn in de eerste plaats voor de stoepa gekomen, en hij is indrukwekkend, dat vast en zeker. Als je in feite nooit een dergelijk gebouw hebt gezien, en er dus ook niet van kent, kan je er heel wat over leren. Het grondvlak van zo'n tempel symboliseert de aarde, de koepel die daarop staat voor het water. Daarop staat dan weer een kubus die aan de vier zijden versierd is met de 'Alziende Ogen van Boeddha': het doet nog denken aan Gods oog dat bij ons ooit populair is geweest, met de tekst erbij 'God ziet u, hier vloekt men niet', maar hier zijn geen woorden te lezen, ook geen waarschuwing. Boeddha bekijkt natuurlijk de wereld, maar tussen zijn twee wenkbrauwen heeft hij een derde oog: daarmee 'aanschouwt' hij zichzelf. Een vraagteken verbeeldt zijn neus: dat is het Nepalese symbool voor één. Het symboliseert ook de eenheid van de mensheid en de eenwording met Boeddha. Een zeer rijk symbool zijn die Alziende Ogen; het heeft wel iets. Boven de kubus staat dan weer een trapvormige toren met dertien treden, die dan weer staan voor het vuur en de dertien stappen op de weg naar verlichting. Nog hoger bevindt zich de parasol die de lucht symboliseert, en daarboven ten slotte een vlam die staat voor de ether. De vijf boeddhistische elementen zijn op die manier allemaal symbolisch in het gebouw opgenomen: aarde, water, vuur, lucht en ether. Elke stoepa is volgens dit concept gebouwd: veel variatie zit er dus niet in, al kan die trapvormige toren zowel rond al vierkant zijn.

Koepel, Alziende ogen, toren, parasol en spits

Bodnath is een stoepa die niet omringd wordt door allerlei hindoetempels: hij staat op een rond plein, afgesloten van het drukke verkeer. Door een doorgang kom je er, en dat deed mij nog denken aan het begijnhof van Amsterdam: als je daar binnengaat, vlakbij de Kalverstraat en het Spui, kom je ineens in een rustige oase terecht. Toch is de rust hier relatief: er zijn veel pelgrims en toeristen, maar de toeterende chaos is hier niet te horen. Het gebouw zoals het er nu staat is vijf eeuwen oud: het oorspronkelijke heiligdom uit de zevende eeuw is in 1349 door een vernielzuchtige islamitische sultan uit Bengalen vernietigd.

De stoepa van Bodnath

Gebedsvlaggetjes wapperen in zowat heel Nepal, maar hier zie je ze overvloedig. Er zit een welbepaalde volgorde in die vlaggetjes: eerst blauw, dan lichtblauw, bijna wit, verder rood, groen en geel, en die kleuren staan weer voor een van de vijf elementen die in het boeddhisme zo belangrijk zijn.

Talloze gebedsvlaggetjes

Via een trap kom je aan de koepel van de tempel, maar daarvoor krioelt het van de duiven, die van de mensen eten krijgen zoveel ze lusten: over duivenplagen hebben ze het hier niet. Integendeel, dieren te eten geven beschouwen de boeddhisten als een heilige plicht, een soort werk van barmhartigheid vind ik het.

Duiven voeren: een plicht

Bewakers van de stoepa zijn twee stenen olifanten met hun berijders: dat maakt het geheel natuurlijk nog imposanter. Ook treffend is dat in deze buurt heel veel Tibetanen wonen en hun godsdienst komen belijden: ze zijn hier naartoe gekomen nadat China in 1959 hun land had bezet, ingelijfd en geannexeerd, of hoe je het ook wil noemen. Autonoom is Tibet in ieder geval niet meer.

Olifanten en goddelijke berijders als bewaking

Dit is dus een zuiver boeddhistisch heiligdom,  en dat is opmerkelijk in Nepal. Op de meeste 'Durbar Squares' (in het Nederlands 'paleizenpleinen') vind je boeddhisme en hindoeïsme en de bijbehorende tempels gewoon door elkaar, dat levert geen enkel probleem op. Aanhangers van de twee godsdiensten vieren zelfs elkaars feesten, en heel wat Nepalezen geloven in de twee religies. Het hindoeïsme is het sterkst hier: 85 % van de bevolking is er aanhanger van. Daar staan 11 % boeddhisten tegenover. Boeddha is nochtans in Nepal geboren (in het zuiden), maar hij is kennelijk niet 'de grootste sant in eigen land'. Dan zouden er nog 4 % moslims zijn en hier en daar kleine christelijke minderheden. Maar de mensen zijn hier zeer verdraagzaam, wat ook nog eens door de wet opgelegd wordt: het is verboden iemand tot een andere godsdienst te bekeren. Missionarisen hebben hier bijgevolg geen werk. Dat is tenminste een probleem waarmee Nepal geen last heeft. Ze hebben er overigens genoeg andere!

Kathmandu: 'gelijk een kuip mortel die van een stelling valt'

Kathmandu, de hoofdstad van Nepal, heeft een miljoen inwoners: heel veel mensen wonen daar op een niet zo grote oppervlakte, wat resulteert in een ongelooflijke en onvoorstelbare drukte. Bovendien zijn de meeste straten er eerder smal, maar toch met tweerichtingsverkeer! Die straten hebben ook geen of nauwelijks stoepen: voetgangers, fietsers, rickshaws, brommers, motoren en auto's: dat wemelt en krioelt er allemaal door elkaar, een gigantisch mierennest is het! Maar de mensen zijn nogal verdraagzaam: niemand windt zich op, roept of scheldt of tiert, verkeersagressie lijkt onbekend, ongevallen of botsingen heb ik in die verkeerschaos evenmin gezien. Wel wordt er getoeterd dat het een lieve lust is. De inwoners van de stad willen in die enge straten vooral laten horen dat ze eraan komen, het is geen uiting van ongeduld of een boodschap dat anderen zich uit de voeten moeten maken: toeteren doe je voortdurend voor je eigen veiligheid en voor die van de andere weggebruikers. Praktische naastenliefde is dat, en zorg voor je eigen hachje! Dat resulteert natuurlijk wel in behoorlijk wat herrie, van 's ochtends tot 's avonds: rustig is Kathmandu niet! Ondanks alle hectiek en chaos schijnt het systeem toch te werken: het lijkt me onbegrijpelijk, maar het is zo!

Straatbeeld in Kathmandu

Kathmandu is geen stad waar opzichtig veel luxe en weelde te zien is: dat wordt al meteen duidelijk door de wegen. De straten zijn meestal geasfalteerd, maar sommige verkeren in deerniswekkende staat: putten en gaten overal, soms rijd je letterlijk in een zandstraat. En een en ander herstellen is bepaald geen sinecure: wegen afsluiten voor echt fundamenteel onderhoud is er niet bij. Ze afsluiten is hier ondenkbaar, dan zou de chaos pas echt niet meer te overzien zijn.

Iets bredere straat, met op de achtergrond een roestige voetgangersbrug

Stoffig is het er ook, in Kathmandu: we waren er in de lente, bij temperaturen tussen 20 en 25 graden, geen regen meer, want het moessonseizoen loopt van juni tot september. De stedelingen hebben daar ook last van, maar ze doen er wat aan: geregeld kom je in een straat waar een of andere handelaar vlijtig water gesproeid of gegoten heeft: 'help yourself' is hier een probate oplossing voor vele problemen.

Privé stofbestrijding

Maar dat soort van stof is toch nog minder erg dan het fijne stof dat boven dat stad hangt, ook boven een groot deel van Nepal. Het maakt in feite deel uit van de 'bruine wolk van smog boven Azië': zelfs als de helem onbewolkt, open en  vrij is, kun je hier niet zeggen dat er geen vuiltje aan de lucht is, wel integendeel. Vele mensen lopen in Kathmandu met een mondmasker, en de verkeersagenten hebben er allemaal een voor! Een van de oorzaken is niet ver te zoeken: het verkeer. Die bruine wolk boven Azië is een immens probleem: als ze in dit werelddeel zo voortdoen, helpen ze het finaal naar de knoppen! Na veertien dagen Nepal en luchtvervuiling kom je als geheid groene jongen terug.

Kathmandu vanaf de heuvel van Swayambhunath

Gebouwen en huizen in Kathmandu heb je ook in extremen: ze kunnen behoorlijk modern zijn, maar net zo goed op niet al te charmante wijze kaduuk. We zaten in het binnentuintje van ons hotel (International Guest House!) een bouwsel te bekijken waarvan ik dacht: daar woont toch wel niemand meer in. Ik had beter moeten weten: op het dak hing was te drogen. En een paar minuutjes later zwaaiden spelende kinderen ons vanuit een raam lachend toe! Tegenover die bouwval, aan de andere kant van de straat, staat dan weer een gebouw dat een of andere firma huisvest, maar waarin ook appartementen te zien zijn. Ik zei het al: Nepal is een land van contrasten, ook vlak onder je neus.

Krotwoning met verdiepingen

En met tevreden kinderen

Daarboven zitten ze al beter in de slappe was

In Kathmandu kun je ook zien wat er bij ons onder de grond zit: elektriciteits- leidingen. Het gaat hier om een grootstad: een paar kabels aan een stevige paal zijn niet voldoende, wat vaak onontwarbare puzzels oplevert. Toch zeggen mensen die het kunnen weten dat fouten vrij gemakkelijk te herstellen zijn dank zij een vernuftig nummeringssysteem van die leidingen. Het is overigens wel zo dat de stroom hier dagelijks uitgeschakeld wordt: in ons hotel bijvoorbeeld van 6 tot 10 uur in de avond, maar elders kon dat ook in de middag zijn. Nepal in niet rijk.

Gordiaanse stroomknoop

Kathmandu laat alleszins een blijvende indruk na: je kunt je niet indenken hoe zo'n stad toch functioneert, hoe mensen in dergelijke omstandigheden kunnen leven. Allicht zijn ze niets anders gewend, maar ze hebben ook televisie: dat het elders in de wereld comfortabeler is, moet ze ook bekend zijn. Moedige mensen zijn de Nepalezen, en vriendelijk, opgewekt, sommige op het gênante af gedienstig. Dan heb ik het niet over bedelaars en straatventers, of anderen die niet aan de bak komen, en die het land aan hun lot overlaat.

Van bij het begin deed de stad mij aan L.P. Boon denken, maar bepaald aan de manier waarop hij 'De Kapellekensbaan' typeerde als 'een plas, een zee, een chaos', als 'een roman ge alles holderdebolder uitkeert, kwakt, gelijk een kuip mortel die van een stelling valt'. Dat is Kathmandu helemaal, vind ik.Maar er zijn ook mooie dingen te beleven, dat zeker ook.

Nepal: geen Hof van Eden

'De verbluffende gezichten op de Himalaya staan in scherp contrast met de beelden van armoede die je overal kan zien.'

Dat lees je in een foldertje van het weeshuis 'Shangrila Home' in Kathmandu, en dat is dan nog vrij neutraal uitgedrukt. Die armoede kun je schrijnend ten hemel schreiend noemen, mensonwaardig, onvoorstelbaar: je kunt die armoede niet 'niet zien', ze ligt in heel Nepal voor je uitgerold, je ontkomt niet aan de confrontatie ermee, ze is Nepal, helaas. Voor mij was het een diep ingrijpende belevenis, waarvan ik de beleving na veertien dagen Nepal mee naar huis genomen heb, een plas verdriet in mijn hoofd, lijf en leden was het dan al geworden. Niet dat er in dat land niets moois te zien is, integendeel, maar daar gaat het nu even niet over.

De tweede dag bezochten we de stoepa van Swayambhunath, een zeer bekend boeddhistisch heiligdom, waar heel wat pelgrims en toeristen naartoe komen: drukte alom. Prachtig gebouw is het, met een grote symbolische betekenis voor de volgelingen van Boeddha.

De stoepa van Swayambhunath met de alziende ogen van Boeddha

Overal wapperen er gebedsvlaggetjes: die geven een op het eerste gezicht een feestelijke indruk, hoewel dat de bedoeling niet is. Die vlaggetjes zijn bedrukt met gebeden, en men gelooft dat de wind die mee in de kosmos neemt: hoe meer die vlaggetjes verbleekt zijn, hoe meer die gebeden gevlogen zijn naar hun bestemming.

Gebedsvlaggetjes in een behoorlijk vervuilde lucht

Die stoepa ligt op een heuvel, twee kilometer ten westen van Kathmandu. Dus moet je weer naar beneden langs een pad en nogal wat trappen. Die worden geflankeerd door bedelaars allerhande. Je ziet oude besjes van wie je je afvraagt hoe ze daar in hemelsnaam nog gekomen zijn, maar wie mij het allermeest trof was een man - een mannetje eigenlijk, want Nepalezen zijn niet groot - van een jaar of zestig-zeventig, een leeftijdgenoot van me in feite. Donkerbruin zijn huid, droeve, gelaten smekende ogen, in zijn mond nog een paar scheve tanden. Hij hield ook zijn rechterhand op, maar in plaats van vingers had hij nog vier stompjes van een centimeter lang: weggevreten door melaatsheid vermoed ik. Het parool is dat je bedelaars niets mag geven, want dan komen ze met z'n allen achter je aan, en structureel verandert het niets: ik heb me dan ook aan die 'goede' raad gehouden, maar later op de dag begon het te knagen en vroeg ik me af of ik hem toch niet iets had moeten geven. Je kunt niet heel de wereld op je schouders nemen, maar het beeld van die man vergeet ik nooit meer.

Het weeshuis 'Shangrila Home' hebben we de dertiende dag bezocht. Ik had er eerlijk gezegd niet zo veel zin meer in, mijn potje miserie en ellende was al meer dan vol, had ik het gevoel, maar het is in 1995 opgericht door twee Vlamingen, Inge Bracke en Paul Jacobs. Tegenwoordig wordt het gerund door Wim de Becker, en er verblijven zo'n 72 kinderen: die zijn soms heel jong - nog niet uit de pampers - maar ook achttienjarigen. Ze krijgen er ongeveer alles wat ze vroeger gemist hebben: eten, kleren, onderwijs en begeleiding en liefde van vooral Belgische of Nederlandse, maar ook Nepalese vrijwilligers. Je wordt in dat huis - een voormalig hotel - rondgeleid, en je ziet dat er ongelooflijk veel goeds gebeurt.

Shangrila Home, het weeshuis

Om half vier komen de kindertjes uit de basisschool, en dan zoeken ze gelijk aandacht bij hun verzorgers, zoals bij An, een Antwerpse die er als vrijwilliger als vier jaar aan de slag is: daar moet je heel sterke benen voor hebben, om in zulke omstandigheden ook nog de 'moeder' te zijn van die kleine Nepaleesjes. Respect en bewondering, zeg ik dan.En ze lachen, zijn gelukkig en helemaal niet schuw of wereldvreemd: ze laten zich met plezier fotograferen, ook met leden uit ons gezelschap.

An met twee Nepalese weesjes

Twee nieuwsgierige aagjes tussen onze Jens en Geert

Ik vraag An, denkend onder anderen aan mijn melaatse bedelaar, wat de staat hier voor zijn inwoners doet. Het antwoord is eerder lapidair en ligt, na veertien dagen Nepal, helemaal in de lijn der verwachtingen: 'Niks.' Shangrila Home krijgt geen subsidies van de staat, het weeshuis leeft van giften en permanente opdrachten, vooral uit België. Donateur worden, zoals ik gedaan heb, vind ik zeer zinvol, en je kunt gerust zijn dat het geld goed besteed wordt.

Wat mij ook interesseerde was de betekenis van 'Shangrila'. Die vind je dan op Wikipedia: het is de naam van het aardse paradijs in het boek 'Lost Horizon' van de Engelse romanschrijver James Hilton. Dat wist ik nog niet toen ik dit artikel 'Nepal: geen Hof van Eden' noemde; het boek speelt zich overigens af in de Himalaya, in Tibet. Het is een zeer ambitieuze naam voor het weeshuis, deze naamkeuze getuigt van enige moed, die hier echt wel nodig is, wil je een steen in de rivier verleggen.

Wat in het gebouw ook opvalt is het prachtige trappenhuis: het doet aan de gulden snede denken. Het voormalige hotel moet echt wel stijl en luxe geboden hebben. Daarvan is ook de jacuzzi een bewijs, waar de kinderen tegenwoordig hun kleren wassen: want opvoeden tot zelfstandigheid zit ook in hun programma.

Het trappenhuis van Shangrila Home

Zevenjarig Nepaleesje met toekomst

Nepal is een land van zeer extreme contrasten, dat is wel zeker.

Donateur worden? Zie: www.shangrilahome.org,
rekeningnummer BE86 0682 2248 1550

Raveel in Geel - 2

Raveel is niet altijd even ernstig: humor heeft hij, maar humor leeft zoals geweten van de bron van de ernst. Er hangen twee voorbeelden uit 1971, een werk over eigen werk en een landschap. Dat laatste heet zeer overdacht 'Een schip vaart voorbij', maar die rivieraak is vooral onzichtbaar: je ziet een grote groenpartij, de helling van de buitentalud, op de voorgrond vermoed ik groente, in de achtergrond een bos en andere begroeiing onder een lichtblauwe hemel, maar redelijk opvallend de rood-witte wapperende vlag op de voorsteven van het schip. Het lijkt wel een kleurrijk zoekplaatje, je wordt er gewoon goed gehumeurd van.

Een schip vaart voorbij, 1971

Wat bijna als hyperrealisme overkomt, is de jaren-zestig-kuipstoel waarin geen mens zit of een poes ligt, maar een wit vierkant dat de buiging van de stoel aanneemt. 'Het vierkant rust even uit' noemt Raveel dat dan. Nu verschijnt dat witte vierkant heel vaak in zijn schilderijen, maar hier ligt het zomaar te bekomen en uit te puffen van de vele optredens die het heeft moeten presteren. Zo geeft Raveel aan dat hij het ook wel eens kalmer aan moet doen, en tezelfdertijd relativeert hij zijn eigen kunst en bezigheid. Hij lijkt uit te drukken dat hij ook maar een mens is, dat zijn kunst niet altijd even belangrijk is, dat hij dan wel kunstenaar is, maar ook mens onder de mensen. Hij heeft altijd in Machelen-aan-de-Leie gewoond en geleefd, niet in steden waar de avant-garde bedreven werd: hij is standvastig en gestaag zijn eigen weg gegaan, ver van alle artistiek gewoel en gewriemel van mensen die belangrijk waren of dachten dat te zijn.

Het vierkant rust even uit, 1971

Zijn eigen dorpse omgeving geeft hij vorm in twee etsen uit het begin van de jaren vijftig.'Voetbalveld (kleur), panorama met doel' uit 1952 kan moelijk Vlaamser zijn: ruimtelijke wanordening op zijn best, weinig huizen en veel schansmuren, want 'jedem das Seine'. Die mentaliteit en manier van leven heeft Raveel uitstekend gevat.

Voetbalveld (kleur), met panorama en doel, 1952

Ook in 'De betonweg' uit 1953 kun je de schoonheid van Vlaanderen bewonderen.

De betonweg, 1953

Het recentste werk op de tentoonstelling komt uit 2004 en heet 'Nestkastje', wat het ook is. Raveel heeft het beschilderd met motieven die in zijn oeuvre vaak voorkomen: de witte duif, een zangvogeltje en de poes. Alsof hij een deel van zijn  werk op zijn 83ste nog eens samen heeft willen vatten. Licht en speels is het.

Het nestkastje, 2004

Wat zo leuk is aan Raveel: telkens als ik naar een van zijn tentoonstellingen ga, ontdek ik weer nieuwe dingen, en het valt me nooit tegen. Ondertussen is het me ook duidelijk geworden wat voor een omvangrijk en origineel werk hij geproduceerd heeft. De 'Nieuwe visie' wordt het genoemd, en dat is inderdaad zeer terecht.

Raveel in Geel - 1

Roger Raveel was nog eens in de Kempen te zien, nou ja, werken van zijn hand. Na Herentals (Hotel le Paige in 2009), Mol ('t Kristallijn 2013) was nu Geel aan de beurt, in 'De Halle', vlak bij de Grote Markt. Vooral werken uit de periode 1940-1960 worden er te getoond, maar ook wel een paar van later in zijn ontwikkeling. En dan kom je weer eens dingen tegen die je van te voren nog niet gezien had, of word je geconfronteerd met fases of aspecten van zijn ontwikkeling waar je je niet echt bewust van was.

Zo zijn er een paar non-figuratieve doeken die best de moeite zijn. Voor de affiche en het merkteken van de tentoonstelling heeft men gekozen voor een 'Zonder titel' uit 1956, en die dan ook vlak bij de ingang hangt: het is een werveling van kleuren, wit, blauw, groen en rood of nuances daarvan. Licht overheerst, het komt mij over als een dynamisch en vitaal schilderij: het maakt wel indruk, alleszins.

Zonder titel, 1956

'Groene aanwezigheid in blauwe ruimte' is van twee jaar later: de titel is typisch Raveel, enigszins enigmatisch. Vier groene stroken zijn met kracht op de blauwe achtergrond gezet: je ziet nog duidelijker het dynamisme en het vitalisme van de 'Zonder titel' van 1956. Er zit ook een witte kubus in - een voorloper van het witte vierkant van later? - en links verlicht een geelachtige bol een en ander: kracht en licht springen van het doek. Het zijn twee prachtige werken in een stijl waarin Raveel nadien niet meer gewerkt heeft. Voor zover ik weet, tenminste.

Groene aanwezigheid in blauwe ruimte, 1958

Maar ook al in die periode begint Raveel te werken in wat zijn eigen taal en inhoud zal worden, en die hem ook bekend heeft gemaakt. 'Over een mens' uit 1956 toont een schetsmatige menselijke figuur tegen een zwart-en-grijze achtergrond: het onderwerp is meteen veel problematischer geworden. 'Een mens' heeft schijnbaar een aureool boven zich, alleen is die bij elkaar gedrukt, en doet daardoor meer aan een werkmanspet denken: je kunt hier dan ook 'Jan met de pet'  in zien, alias 'Jan en alleman', Elckerlyc of Everyman, wij allemaal. Het gezicht van deze Jan bestaat uit blokjes, het is geabstraheerd, en wat erachter zit, blijft ongeweten. Ook het lichaam blijft leeg. Dit werk stelt vooral vragen 'over een mens', de antwoorden moeten van de toeschouwer komen.

Over een mens, 1956

'Man met reikende hand' (1959) is even schetsmatig, haast minimalistisch. Je krijgt dezelfde aureool, het gezicht wordt gesuggereerd - het is geen bepaalde man - en die reikende hand lijkt te bedelen, en te beven als ze dat doet. Rechts achter hem bevindt zich een lege witte ruimte: deze man vraagt zelf, en niet zozeer naar geld, dunkt me. Als deze twee werken goed bekijkt, kun je er 'la condition humaine' in uitgebeeld zien, je kunt ze begrijpen als echt 'existentieel'.

Een simpel, vrolijk schildertje is Raveel zeker niet, daarvoor werkt hij te veel met metaforen en symbolen. Ik vind het zonder meer fantastisch wat hij doet, maar ik ben dan ook een 'fan'.

Man met reikende hand, 1959

Max Selen bij Hugo Voeten

Nog tot 27 februari loopt in het 'Art Center Hugo Voeten' in Herentals een tentoonstelling van het werk van Max Selen: een kleine retrospectieve met zo'n zestig werken is het. In een kleine 'Bezoekersgids' kun je zijn evolutie nalezen: van kubistisch werk over symbolisme naar hyperrealisme. In de laatste fase is hij een 'negarealist in vorm en inhoud' geworden: 'hij toont ons zijn kijk op de maatschappij die meer en meer ten prooi valt aan negatieve krachten' is kennelijk de betekenis daarvan.

Die laatste periode vind ik de interessantste: de werken van die tijd beginnen in 2003, dat is maar 11 jaar geleden, toen de kunstenaar al 71 was (hij is geboren in 1932). Maar ook uit 2009 hangen er schilderijen die mij erg aanspreken. Volgens de bezoekersgids 'moet hij elke dag schilderen vanuit een innerlijke drang, anders knaagt een schuldgevoel'.

'De predikers' (2003) staan met z'n vijven op een woestijnachtig strand bij elkaar, rechts achter hen zie je het begin van een duinenrij: ze bevinden zich aan de rand van het land, en zo kun je hen als marginalen zien. Links babbelen er twee met elkaar, rechts kletsen er drie over koetjes en kalfjes: bevlogen oraties hoeven ze niet af te steken, zonder luisterende gelovigen is dat nogal nutteloos, of water naar de zee dragen, aan de rand waarvan ze al staan. Dit is een welhaast letterlijke verbeelding van 'preken in de woestijn'. Blijkbaar zijn de vijf overtollig geworden: waar ze het over moeten hebben, interesseert niemand meer. Het lijkt wel een negatief van een foto, met het gevolg dat de zwarte soutanes wit zijn geworden: deze mannen lijken wel spoken of geesten. Een metafoor met veel zeggingskracht is dit doek.

Max Selen, De predikers, 2003

Maar zo ernstig is Max Selen niet altijd: prachtig en zeer open is 'Het licht van Arles'. Je ziet een groep toeristen 'Les Arènes' van de Provençaalse stad binnengaan, een gids wijst anderen, die nog voor de trappen staan, op het licht in de toegangspoort, maar die gids is een zelfportret, Max Selen zelf. Veel lichte en witte kleren dragen de mensen, het geeft mij weer enigszins de indruk van een fotonegatief, maar dat klopt niet echt. Dit werk is inderdaad zo krachtig door dat licht: schitterend vind ik het.

Het licht van Arles

Speels kan Selen best ook zijn: dat kun je zien in 'De nacht wacht' uit 2009. Het is natuurlijk onmogelijk om hierbij niet aan het meesterwerk van Rembrandt te denken: in eerste instantie dacht ik nog dat het in de titel om een spelfout ging. Natuurlijk niet, een woord- en beeldspeling is het. Het lijkt nacht te zijn, bezoekers schuiven aan om een ticket te kopen, voor een museum of tentoonstelling denk ik dan, maar onwillekeurig zie je voor je geestesoog de echte 'Nachtwacht'. En daar is het een beetje verwant mee: het is een groepsportret, ruggelings genomen, en waar bij Rembrandt een meisje eruit 'gelicht' wordt, krijg je er hier eentje dat ook apart staat. En clair-obscur springt zo in het oog.

De nacht wacht, 2009

Heel erg geslaagd is 'Zicht over Chicago': vijf mensen kijken voor zich uit naar de stad, maar ook de nacht in. Lichten beneden kunnen ze zien, meer niet. Het platform van het torengebouw waarop ze staan is wel verlicht, en daardoor worden ze ook mooi afgetekend. Ingekleurde silhouetten zijn het, deze well-to-do all-American pensioners. En geef toe: hoe kun je picturaal deze ondersoort van de mensheid raker typeren? Een schitterend schilderij alweer!

Zicht over Chicago

De nu 82-jarige Max Selen heeft me met zijn werk van de laatste 10 tot 12 jaar zeer geboeid: ik heb er zeer van genoten, ook al voor de manier waarop hij met het licht omgaat. Ik heb zo het gevoelen dat dit echt zijn beste periode is. Selen verdient het aandachtig bekeken en geprezen te worden!

muséefin-de-sièclemuseum - III

Het licht

Sociaal realisme was niet de enige stroming op het einde van de negentiende eeuw: impressionisme, neo-impressionisme of pointillisme waren net zo goed aan de orde van de dag. Ik zie een schilderij van iemand van wie in nog nooit gehoord had: Maximilien Luce, een Parijzenaar die kennelijk samen met Paul Signac de grondlegger is van dat neo-impressionisme. Later laat hij die stijl dan weer los en gaat meer op een impressionistische manier werken. Het doek dat mij opviel, en dat hier zijn enige is, heet 'De oevers van de Samber', uit 1896. Het laat ziet wat de industrialisatie met natuur en omgeving doet: van de rivier is weinig te zien, er liggen een aantal boten op, maar voor de rest zie je stoom en dampen en walmen en fabrieksgebouwen. De enige natuur is een kort grasveld, en frisgroen is nog anders. Je zou het als het ware een 'ecologisch' schilderij avant la lettre kunnen noemen -   het woord was toen nog niet eens uitgevonden. Dit is eigenlijk een voorbeeld van 'sociaal realisme' met andere middelen. Van die Luce kun je ook lezen dat hij anarchist was, en dat past wel in dit plaatje.

Maximilien Luce, De oevers van de Samber, 1896

Het pointillisme was een in Parijs ontstane richting die het impressionisme achterhaald vond, en ging uit van de wetenschappelijk theorie van ene Michel-Eugène Chevreul, maar de meeste kunstenaars die zo werkten, verlieten de stroming, en tegen 1914 was ze ook weer verdwenen en geschiedenis geworden. Dat neemt niet weg dat het 'oerwerk' van het pointillisme hier ook te zien is: 'De Seine bij la Grande-Jatte' van Georges Seurat, uit 1888; Het is een zeer licht en open werk, idyllisch ben je geneigd te zeggen, als je net voordien Meunier en anderen gezien hebt.

Georges Seurat, De Seine bij la Grande-Jatte, 1888

En Belg die ook pointillistisch schilderde was Theo van Rijsselberghe, een Gentenaar die in 1901 'De wandeling' maakte. Ook hij laat die manier van schilderen los, hoewel het in  'De wandeling' nog duidelijk aanwezig is, maar met een redelijk realistisch groepsportret van vier jonge vrouwen bij, telkens twee aan twee, zodat de tweede groep een echo lijkt van de eerste. Maar niet zozeer om die vrouwen is het Van Rijsselberghe te doen, wel om het licht: de jurken en hoeden zijn niet toevallig wit: 'wit is altijd schoon' moet de schilder gedacht hebben. Het resulteert in een indrukwekkend schilderij dat de andere in de zaal domineert.

Theo van Rijsselberghe, De wandeling, 1901

Een van de mooiste schilderijen in het museum is 'Naakt bij tegenlicht' van de Fransman Pierre Bonnard: een jonge vrouw - de levensgezellin van de schilder - staat in tegenlicht voor haar spiegel van haar lichaam en zichzelf te genieten, vlak voor ze een bad neemt. Zoals het licht op haar en het werk binnenvalt, dat vind ik magistraal: je ziet het ook in de spiegel, in het wateroppervlak, op de rechtermuur en de divan, het stroomt als het ware door de kamer en rond de centrale figuur die de vrouw is: zuivere sensualiteit is dit, en verheerlijking daarvan. Het interieur - gordijn, behang en divan - doet door de manier waarop kleurvlakjes zijn aangebracht dan weer aan Matisse denken. Het is zonder meer een meesterwerk.

Piere Bonnard, Naakt bij tegenlicht, ca. 1908

Naast dat alles zijn in dit nieuwe museum nog 'groten' te zien: Ensor, Ferdinand Khnopff en Spilliaert bijvoorbeeld. Van Ensor is er een grotesk schilderij dat 'De slechte geneesheren' voorstelt. Magere Hein kijkt toe hoe de artsen als onbehouwen slagers in paniek doende zijn  na een operatie. Voor wie het nog niet begrepen zou hebben, heeft Ensor het er op de voorgrond nog eens bijgeschreven: 'J'ai laissé éponge dans le ventre / Peritonite se declarera', oftewel 'Ik heb de spons in zijn buik laten zitten / Het buikvlies zal er uitkomen'. Het is bekend dat de Oostendenaar nogal eens zwaar tegen heilige huisjes en schijnwaarden aan durfde te schoppen. Het schilderij is nu in het bezit van de 'Université libre de Bruxelles'. Dat ze dat daar dan ooit maar goed zichtbaar voor iedereen in de faculteit geneeskunde hangen.

James Ensor, De slecht geneesheren, 1892