Leeuwtje van Waterloo

Op het einde van een schooljaar gaan de klassen op schoolreis: dat is nu zo, en vroeger ook. Misschien waren de uitstappen in die tijd meer pedagogisch en educatief verantwoord, hadden ze meer sérieux dan nu, maar eigenlijk weet ik dat niet zo goed.

In ieder geval: op het einde van schooljaar 1954-55 trokken wij, jongetjes van het derde leerjaar naar Waterloo, waarschijnlijk samen met die van het vierde. Waterloo, want er kon altijd bijgeleerd worden, zeker over de vaderlandse geschiedenis. Wij zijn natuurlijk de heuvel opgegaan, hebben het panorama gezien - dat was er toen ook al - en zijn tenslotte bij de souvenirkraampjes aanbeland. Mijn  ouders hadden mij 30 frank meegegeven, wat al best wat geld was in die tijd, maar zo kon ik eens een cola of snoep kopen: het jongetje moest toch voelen dat het een beetje een feestdag was, het moest toch een beetje aan zijn trekken komen, de dag moest voor hem een blije herinnering worden.

Koperen kleinood

Maar aan het souvenirkraampje valt mijn oog op een Leeuwtje van Waterloo: blinkend koper, we hadden net op de heuvel naast zijn heel grote broer gestaan, we waren nog onder de indruk. Eigenlijk: mijn oog viel niet op dat leeuwtje, dat leeuwtje stak zo mijn ogen uit, ik wilde meteen dat beestje hebben. Maar laat het nu net 30 frank kosten, heel mijn kapitaal, goodbye snoep en cola? Ik twijfelen natuurlijk, want ik zou wel flink in mijn  eigen vel snijden. Ik zie me nog onze onderwijzer, de goede meneer Buyens, aankijken, alsof die me raad kon geven, ook niet dus, en heb het dan toch gekocht, echt content. En ik heb er later nooit spijt van gehad: het staat in mijn woonkamer nog altijd goed in het gezicht.

Op de zijkanten van het sokkeltje staat de datum van de slag: links 'XVIII JUIN', rechts 'MDCCCXV', de maand in het Frans en de cijfers op zijn Romeins. Of ik dat toen al kon lezen, is zeer te betwijfelen, maar dat heeft de pret niet gedrukt. En ik kon naar huis met mijn leeuwtje, mijn trofee, fier als een gieter, zoals alleen kinderen dat kunnen zijn.

Laat ik de dag van vandaag (18.06) maar beschouwen als de zestigste verjaardag van 'Mijn Leeuwtje' - met hoofdletters - en dit stukje als een hulde aan het koperen kleinood. En ook als een minieme bijdrage aan de herdenking van deze slag, en overtuigd scanderen: 'Vive l'Empereur'.

En verder: hoe gelukkig kan een kind van acht zijn . . .
En nog: het is inderdaad een blije herinnering geworden . . .

De echte bronzen, Frankrijk aanbrullend

Zegswijzen en plastiek in dialect

Overvloedige kermis

Kurken ziel?


Je kunt best heel je beroepsleven overtuigd leraar Nederlands zijn geweest, van het Nederlands houden en het meer praten dan je dialect, maar de liefde voor je echte moedertaal, in mijn  geval Turnhouts, verdwijnt natuurlijk nooit. Waarom zou het ook: je moet je eigen wortels niet verloochenen.

Vriend Vic en ik gaan geregeld zwemmen, iets aan de gezondheid doen zoals dat heet, en nadien gaan we in alle eer, deugd en fatsoen voor de 'après-nage': je moet ook niet meteen overdrijven. Rozenbottelthee, cappuccino's en twee trippels maken het dan weer goed. En we praten dan over maatschappelijk belangwekkende dingen, dat wil zeggen: over wat ons bezighoudt. Af en toe duikt er dan een zegswijze in het dialect op: onze jeugd steekt dan weer eventjes de kop op. Leve de nostalgie! Zo bijvoorbeeld wanneer van een stoel opstaan iets moeilijker blijkt te zijn dan toen we twintig jaar waren. 'M'n arm benen, en me jonk lijf,/ nooit gewerkt en toch stijf!' verzuchten we dan. 'Nooit gewerkt': we hebben allebei een carrière in het onderwijs achter de rug. Zelfkennis is het begin van de wijsheid.

Of als je je niets aantrekt van wat iemand anders over iets zou kunnen denken: 'Dat ie denkt dat ie (ervan) zweet, dan heeft ie het warm': voorbeeldige mix van onverschilligheid en toch enige mate van bezorgdheid om iemands lichamelijk welbehagen.

Vic bracht een zegswijze van zijn grootmoeder in het gesprek: over eigendunk en te grote ego's hadden we het. Die oma, Rosalie van Oirschot (ong. 1890 - ong. 1965, van oorsprong Antwerpse, tijdgenote van mijn eigen grootvader), placht dan te zeggen: 'Een groot gedacht en een kurken ziel, en ge drijft boven'. Prachtig beeld: laconiek ontnuchterend en humoristisch tezelfdertijd, uitleg overbodig.

Het mooiste dat ik ooit gehoord heb, was een uitspraak van mijn eigen vader. Eind 1984, begin 1985 is dat geweest, dat weet ik heel zeker. Moeder, die haar laatste zeventien in een rolstoel had gezeten, was pas overleden, en vader zat met een aantal zaken die hij niet meer nodig had en die in de weg stonden. Die rolstoel heeft hij aan iemand uit de buurt gegeven. Hij vertelde hoe die man gereageerd had: zeer blij en opgetogen. Hij gebruikte toen een uitdrukking die ik nog nooit gehoord had: ik was 37 en taal was toch altijd mijn bijzondere interesse geweest. Ik weet nog heel precies hoe ik na zijn uitspraak vroeg: 'Wa segde gè naa?' Hij herhaalde wat hij gezegd had: ' 't Was kermis aan alle hoeken van ze gat!' Alsof Brueghel 400 jaar later nog eens iets zei! Zoek eens een gelijkaardige, even sterke zegswijze in ons beschaafd: ik zou ze niet kennen.

Maar dat zegt waarschijnlijk meer over mezelf dan over het Algemeen Nederlands. Hoewel: met authentiek dialect gaat helaas ook een cultuur verloren.

Pellegerek, pulferkas en zuut brood

Authentiek 'pellegerek', van bij Melis

Allerlei 'zuut' brood

Eergisteren ga ik bij Bakkerij Melis (tegenwoordig Govaert, de zaak is overgenomen) twee stokbroden bestellen, want de dag daarop krijg ik twee vrienden te eten: we zullen ons overgeven aan mosselen. Jumbo's heten die, maar vliegen is er 'nederigerwijze' niet bij. Ik sta voor de etalage en zie daar ook 'pain à la grecque' liggen. Tiens, denk ik, maken ze dat nog? Da's lang geleden! Blijkt naderhand dat Bakkerij Melis de enige is in Turnhout die dat 'pain' nog maakt en verkoopt. 'Huis van vertrouwen' noemt mijn tandarts/oud-leerling de zaak een dag later. Want dan ga ik die stokbroden halen, en koop er meteen, als nagerecht na de mosselen een portie 'pain à la grecque' bij. Ik vraag meteen aan de bakkerin of zij weet hoe dat 'pain' in het Turnhouts heet. Neen, natuurlijk niet: ze is maar vijfentwintig jaar. 'Pellegerek', antwoord ik dan weer. Klemtoon op de eerste lettergreep, dan twee stomme 'ees', en tenslotte een scherpe 'e', zoals in 'grecque'. Ik hoor het vader nog zeggen. 'Ik wist in het begin hier ook niet wat 'e klaai zuut' was, dat komen echt oude mensen nog wel eens kopen' vertelt ze. Nu weet ze dat het over 'een klein grof' gaat. En inderdaad, 'e zuut' was vroeger een grof brood, 'gesnejje of nie'. Dat zat bij mij ook ver in het achterhoofd, maar ik heb het heel vroeger geregeld gehoord, en zelfs gekocht, als moeder me naar 'dem bekker' stuurde.

's Avonds, bij de jumbo's, vertel ik een en ander aan mijn vrienden, die ook best een woordje Turnhouts kennen. Zij hebben mij een tijdje gelden de herkomst van het woord 'pulferkas' uitgelegd: ik kon maar niet denken hoe dat gerecht aan zijn naam gekomen was. 'Simpel,' zegt Herman, 'dat komt van 'poule fricassée'. Een ander voorbeeld van fonetisch zeer oordeelkundig vermassacreerd Frans. 'Vermassacreren' staat wel in Van Dale, maar de betekenis 'vernielen' wordt als gewestelijk afgedaan: in Nederland kom je er niet ver mee, vrees ik. Onze pulferkas is dus kippenfricassee; we eten ook wel eens kalfsfricassee hier ter stede, maar die heet ook gewoon 'pulferkas'. Soms maakt men hier het onderscheid niet tussen 'e kieke' en 'e kalf'. Als 't maar lekker is, denken we. En geef toe: als scheldwoorden zijn 'kieke' en kalf' redelijk verwant.

Nog eens Hoornik: geboortegedichtjes

Ida Gerhardt (1905-1997)


Platenhoes van 'Bots', waarop 'De bevalling'


Lucebert, Alles van waarde is weerloos

Ik kwam dus dat gedicht van Ed. Hoornik tegen, en hij deed me meteen aan 23 jaar geleden denken: toen is mijn zoon geboren, daar moest dus een geboortekaartje voor gedrukt en rondgestuurd worden, en daarop, zoals ik dat al de drie vorige keren geregeld had, zou ook een gedicht over geboorte of nieuw leven komen. Dat werd in dit geval iets van Hoornik:
Geboorte IX, dat ik gevonden had in het 'Groot Gezinsverzenboek' van Jozef Deleu, eerste druk 1976. De tweede strofe van dit korte vers stond op Jaspers (1986) geboortekaartje:

De dag komt op; twee stemmen zingen:
ben jij daar, moeder? jij, mijn kind?
O ziel, die om het licht zal kringen,
uw vlucht begint.


Voor Dieuwertje (1984) stond de 'Wieg' van Ida Gerhardt klaar:


Geur van honing
en jonge melk,
van een nestdiertje
dat slaapt.
Een ademhalen van dons.
en speurbaar
aan de neusvleugels
de geur van wat gebeurd is:
geboorte,
geheim.

Dit gedichtje heb ik nadien jaren gebruikt om in het vierde jaar middelbaar duidelijk te maken wat in poëzie belangrijk is, of kan zijn: een sterke melodie, samenscholingen van gelijkaardige klanken die sfeer en inhoud mee bepalen. Een schitterende briljant is dit gedichtje.


Noortje (1982) heeft het moeten doen met een strofe uit een lied van 'Bots', de Eindhovense popgroep die in de jaren 70 behoorlijk populair was. Nederpop brachten zij, want zij zongen in hun 'moerstaal'. 'Wat zullen we drinken, zeven dagen lang?' was alom bekend, toentertijd. Maar dat kun je bezwaarlijk uit het keeltje van een boreling laten klinken, dat was geen optie. Bots had ook 'De bevalling', en daar heb ik een paar regeltjes uit gebruikt. Dat ging dan zo:

het water is gebroken,
het haar is al in zicht,
er komt een kind,
wat zal het zijn, een manneke of een wicht?


En voor Maartje (1980) het kortste van de vier: 'Herfst' van Lucebert.

kinderen buiten
verminken de stilte

oh beminnelijk litteken


Ook dat kleine dingetje heb ik jaren in mijn lessen gebruikt: voor de twee tijdslagen, weer de samenscholing van klanken, de melodie. Kennelijk vrije poëzie wil nog wel eens een duidelijk en vast fundament hebben: de versvoet hier is een dactylus.

Als ik dit tekstje zo eens bekijk,
als ik besef dat Maartje nu 29 is,
dan denk ik, weinig origineel: 'Tempus fugit'.
Weinig origineel, maar wel waar.
Die poëzie geeft enige continuïteit aan de voorthollende tijd,
maar de vier kinderen geven uiteraard dé continuïteit aan je leven.

Juffrouwen en Meesters

Eerst studiejaar, voor 1953


In 1953 begon ik aan wat toen nog algemeen heette 'het eerste studiejaar', later geüpgraded tot 'eerste leerjaar': dat klonk wat vreemder, dus dat moest zeker iets hogers zijn, of het begin van de weg die naar een zeer verheven einddoel leidde. In feite was het niet meer dan het begin van 'de eerste klas', het begin van de 'grote school': gedaan met het 'fröbelschool', zoals dat met enige klasse heette.

De volksmond had het over de 'papschool', en dat was voor iedereen duidelijk. In de Sint-Julianaschool heb ik die papschool tot een goed einde gebracht, in de Koning Albertstraat. Matjes vlechten herinner ik mij, en uitstappen naar het Raadsherenpark, waar een echte vijver lag en een heuse klimkooi stond: toen ik vijf jaar was, lag de grote onbekende nieuwe wereld niet eens vijf kilometer van het centrum van Turnhout , op de grens met Vosselaar. Maar dat besef hadden wij toen nog niet: wij wisten nauwelijks dat wij twee benen hadden, en dat de meisjes 'anders' naar het toilet gingen dan jongens. En Juffrouw De Decker was iemand die veel respect inboezemde en warmte uitstraalde en uitlokte: een door de wol geverfde kleuterjuf, een minzaam iemand die moeder vertelde hoe ik beleefd mijn hand voor de mond hield als ik eens moest hoesten. Ze vermoedde enige geest in mij, leidde ik later uit moeders verhalen over haar af. Dat alles was nog in de tijd dat vrouwen in het onderwijs, in dit geval katholiek kleuteronderwijs, niet langer voor de klas konden en mochten staan als ze getrouwd waren: iemand die kennelijk van de vleselijke geneugten genoot, mocht niet op de 'ziel van het kind' losgelaten worden. Ik heb nooit geweten wat er van juffrouw De Decker later geworden is, maar ze had wel iets, vond ik toen. Een andere juf heette 'juffrouw Maria': zeer lief vond ik haar, zelf drie- à vierjarig jongetje zijnde. Later zag ik ze vaak arm in arm met haar zus, die een kop groter was, door Turnhout stappen: wandelen kon je het niet noemen, ferm marcheerden ze bijna. Verbeten hoedsters van het preconciliair katholicisme vond ik die twee toen; juffrouw Maria heeft nooit haar beroep moeten opgeven omdat er een man in haar leven gekomen zou zijn.

Wat hebben de zusjes ze ooit gemist? Wellicht veel, als je het bekijkt vanaf het staéndpunt van 30 tot 50 jaar later, zij waren dochters van hun tijd, en zo goed als 'bruiden van Christus', zonder geloften dan. Wie zal ooit een voorgaande tijd of mentaliteit veroordelen omdat hij ervan bewust is dat we nu toch wel het toppunt van beschaving, inzicht en vooruitgang bereikt hebben? Na 1953 is er in de wereld en in Turnhout nooit nog iets fout gelopen kunnen we met enige trots melden.

Maar in september 1953 begon ik aan de 'grote school'. En niet langer in een, 'sintenschool', neen nee, in het Rijksonderwijs, want dat had vader ook gemaakt tot wat hij was, en hij wilde zijn jeugd kennelijk en terecht niet ontrouw worden. Dus ik naar 'de voorbereidende', in een wijkschool die gevestigd waz op de plaats waar zich nu de Bowlingbbevindt. Een oude fabriek was het voordien: wat er gemaakt werd, heb ik nooit geweten, maar op de speelplaats stond een reuzefabrieksschouw vonden wij, en de speelplaats zelf was een 'singelassen koer': je kon er als jong wild veulentje lekker je knieën kapot vallen dat het een lieve lust met veel tranen was. Maar de promotie der promoties was dat we nu bij een 'echte meester' zouden zitten. Wat een vreugde zou dat zijn: geen juffen meer, maar echte meesters met een grote M. Helaas, driewerf helaas: de eerste dag van het openbarende schooljaar zei die meester - Renaerts heette hij, van Retie was hij en in de stad in rijksonderwijskringen toch behoorlijk bekend, ondanks zijn ongetwijfeld jonge leeftijd - dat we hem niet met 'meester' mochten aanspreken, maar dat zijn titel gewoon 'meneer' was. Je had in die tijd wel 'meneer doktoor' en 'meneer pastoor', maar 'meneer zonder meer' voor de man die ons zou leren lezen, schrijven en rekenen vond ik maar niets. 'Meneer de onderwijzer' is nooit gebruikt: volwassenen en ouders hadden het over 'ne schoolmeester'. Daarbij te kennend gevend dat 'een meester' kennelijk toch nog wat anders is.

In 69 stond ik voor het eerst zelf voor de klas, op het Atheneum van Mol, in de hogere cyclus. Mol was voor mij een gemeente met ongelooflijk veel gehuchten met namen om in het Vlaams 'U' tegen te zeggen: Sluis, Donk, Ezaart, Millegem, Ginderbuiten. Het enige waar ik ooit geweest was, heet Postel, maar dat is dan weer een zeer eerbuiedwaardige abdij met een aantal afspanningen er vlakbij. En veel natuur: echt Mol was en is dat niet.

Zelf sta je groen in het onderwijs, in een streek waar de familienamen je treffen omdat je ze van thuis niet kent: 'Meynen' is me bijgebleven, en 'Jennen', 'Van Hoof' en 'Berghmans', allemaal nieuw. en je eerste ouderavond komt eraan: als 22-jarige frisse 'kracht' moet je het dan gaan uitleggen tegen vaders en moeders die net zo goed je eigen ouders geweest zouden kunnen zijn. En er werd tegen je opgekeken, heb ik gemerkt, want je had veel letters gegeten, en je kon mooi praten. Een man herinner ik me als behoorlijk bijzonder: een jaar of 60 was hij, klein van gestalte, niet echt heel geleerd of hoog opgeleid, goed van inborst, met goede manieren en goede wil, bezorgd om zijn 16-jarige dochter Godelieve, ook een kleintje, maar die hij de kans gegeven had hemboven het hoofd te groeien. Uitgerekend die vader sprak mij aan met 'meester'. Ik dacht aan mijn eerste studiejaar en de toen al afgeschafte meester, ik vond Turnhout toen toch verder staan dan 'la Campine profonde' en mijn excuus is dat ik nog heel jong was. Want die man, Wellens heette hij, was juist vol vertrouwen en respect: dat kon voor hem alleen van 'meesters' komen, iedereen is 'meneer' moet hij gedacht hebben.

Je bent 22 en je staat voor de klas: maar wat je vanaf dan al onderwijzend allemaal bijleert, dat leer je paradoxaal genoeg niet op school. En in de meeste gevallen komt het daarop aan.

Dakket nie en weet

'Dakket nie en weet': correct Turnhoutse volkstaal is dat, ook al hoor je die formulering niet meer zo vaak. Andrea Caethoven, die ons dialect perfect beheerst, zorgde door die zegswijze voor lachbuien bij een collega van haar, die ook perfect Turnhouts kent, maar iets minder. Dat moest ze mij toch eens vertellen, en meteen vragen of ze dan verkeerd zat. Waarop ik: 'Maar nee, Andrea, dat is perfect juist, het gaat om een versterkte ontkenning, zoals in het Frans met 'je ne suis pas'. Ik heb er Gezelle nog bijgehaald met de eerste regels van zijn gedicht 'Moederken': 't En is van u/hiernederwaard/.../mij, moederken,/geen beeltenis,/geen beeld van u/ gebleven.' Maar die verzen komen uit 1891, en dat verklaart de lach van Andrea's collega: het gaat om oude taal, en niet iedereen kent die nog, of gebruikt die nog. Maar 'Dakket nie en weet' leeft nog, niet meer bij de jongere generatie allicht, maar leeft nog.

Dialect evolueert ook, oude vormen worden minder gebruikt, verdwijnen, sterven weg. Wie zegt nog 'Nènik' voor 'Nee, ik niet'? Oude mensen hoorde ik dat in mijn jeugd nog wel eens zeggen, waar tegenwoordig, wie nog? Of de oude Turnhoutse uitspraak van de lange 'a': dat werd dat zoiets als 'èè'. Die klank was al in de jaren 50 verouderd, en werd als te plat aangevoeld om nog gebruikt te worden. Onze buren in die tijd zegden dat nog, wat aanleiding gaf tot spottende regeltjes als "'k Heb me nèènd verbrèènd aan de kèènt van 't lèènd bè Mietèènt in Ollèènd." Die klank is kompleet weg, dat is geen Turnhouts meer. Een van mijn tantes - ze woonde in de Voorzorgstraat, waar een speciaal soort Turnhouts gesproken werd - gebruikte het woord 'bedieëmer'. Ze zou dat 'bedieëmer' wel doen: straks, een beetje wachten en dan, 'seffens' in 't schoon Vlaams.
Nooit heb ik geweten waar dat woord vandaan kwam, wat daar in het Algemeen Nederlands tegenover staat. Twee dagen geleden redt vriend Herman mij uit de nood: het zou komen van 'bij deemstering': ik ben 'bij deemstering' thuis, voor het echt donker wordt, 'seffens' dus, straks. Nog zo'n probleempje: vorig jaar verklaarde iemand voor vast en zeker dat 'zekske' (een zakje dus) echt Turnhouts is. Ik had dat nog nooit gehoord, en zei dus dat het niet klopte. Toch toch, zei zij, en 'pekske' ook. Wat ik ook nooit gehoord had, dus geen Turnhouts was. Tot ik aan een 'tekske' dacht: dat zeg ik ook. Een gewone tak is in ons dialect ook 'nen tek'. Zo zie je maar: je leert alle dagen bij, je stuurt alle dagen bij, ook de kennis van je dialect, je moedertaal, dat je denkt volledig en kompleet te kennen. Het is een vaststelling die aanspoort tot nederigheid.

Mensen die van taal houden, zijn vaak ook erg aan hun dialect gehecht, ook al spreken ze dat niet meer geregeld. Maar zoals ze de algemene taal bij voorkeur correct proberen te gebruiken, vinden ze dat dat bij de streektaal ook zo hoort. Zo iemand ben ik ook: als je dan Turnhouts gebruikt, gebruik het dan correct, anders kom je terecht in een tussentaaltje dat door Geert van Istendael zo plastisch 'Verkavelingsvlaams' is genoemd.

De vraag is dan natuurlijk: wat is correct dialect, want een spraakkunst en een woordenboek van die taalvorm(en) bestaan niet, de spelling is niet geregeld, literatuur is onbestaande. Je kunt je alleen op het gebruik richten, maar wat voor mijn generatie nog best goed Turnhouts is, vindt in de ogen van jongeren geen genade meer, gesteld dat ze nog betrouwbare streektaalbronnen zijn. Of ze zijn door hun studies het dialect voor een groter of kleiner deel verloren, of ze komen van de andere kant van de stad, waar bijvoorbeeld een lichtjes andere woordenschat gebruikt wordt. Of mensen horen tot andere standen, wat ook weer verschil geeft. In een woord: correct dialect is niet zomaar te definiëren.

Misschien is het toch veel eenvoudiger correct Nederlands na te streven, want Nederlands is een mooie taal, vind ik. Maar ik ben bevooroordeeld: ik ben heel mijn leven Leraar Nederlands geweest. Zo komt het dat mijn kinderen geen Turnhouts kennen, en als ze dat taaltje dan toch eens proberen, draait mijn maag om: ze hebben de streektaal niet in de mond, het klinkt gemaakt een onnatuurlijk, ze hebben het niet, mijn kinderen.

Voor liefhebbers van de Voorzorgstraat: in de jaren 50 werd die straat de 'Kwikstraat' genoemd, omdat er zoveel kinderen rondliepen. 'Kwikken' voor 'kweken' dus. Maar 'kwikken' betekent ook 'wegen', voelen hoe zwaar iets is: 'Kwikt dat eens efkens'.

'Seffens' is ook zo'n leuke: altijd wordt dat geschreven met een dubbele 'f', maar ik heb het nooit anders gehoord dan als 'sèvves'. Met dubbele 'f' ziet er beschaafder uit denk ik. Als de schijn maar gered is, want we willen hogerop, ook in Turnhout. Wij noemen Jef, Jan of Mie, zeggen ze dan. Ik noem Jef, Jan en Mie dan kwibussen.

Correctie van alle correctheid:
Andrea kent die uitdrukking over de lange 'èè' ook, meldt ze mij. Maar met een variant: niet 'aan de kant van 't land', maar 'aan de kèènt van de lèèmp'. Natuurlijk: het is veel logischer en comfortabeler je hand te verbranden aan de kant van een olie- of petroleumlamp. Andrea weze bij deze bedankt.

The Lambeth Walk

Dancing the Lambeth Walk


München 1938: Chamberlain, Daladier, Hitler, Mussolini

Het is soms wonderlijk wie er je woonkamer binnenkomt als je gewoon maar tv zit te kijken.

Een paar dagen geleden kijk ik naar de CanvasCrack, zoals wel eens vaker, wordt er een vraag gesteld over een liedje uit Engeland, een hit uit 1937 die erg populair geworden is, en die de naam had van een wijk in Londen: je kunt dan kiezen uit drie mogelijkheden, maar voordat ik de eerste nog maar gehoord had, wist ik: dat is de Lambeth Walk en niets anders. Mijn geheugen liet mij niet in de steek! Niet dat ik een directe herinnering heb aan 'hits' uit het jaar waarin mijn ouders getrouwd zijn: de oorlog heeft mij nog 10 jaar uitstel van geboorte gegeven. Die herinnering gaat terug tot in de late jaren 50: toen zong vader het deuntje nog wel eens. Maar hij had er een andere tekst bij, die wel in heel Vlaanderen bekend zal geweest zijn, vermoed ik. De woorden gingen zo:

'Hitler deed een varken dood,
Mussolin' die kreeg een poot,
En Chamberlain die nam het staartje mee!'

Waarop dan in het dansliedje luidkeels 'Hoi!' geroepen werd. Daladier komt niet voor in het tekstje dat ik overigens nooit anders dan in het Turnhouts gehoord heb.

Die satirische woorden slaan terug op de 'Conferentie van München' van 30 september 1938. De oorlog zat er in feite al aan te komen, en de leiders van Frankrijk en Groot-Brittannië vonden dat ze Hitler beter rustig konden houden door hem af en toe zijn zin te geven, waardoor de vrede bewaard zou worden. Tenminste, dat was de bedoeling. Helaas, het pakte anders uit. Op die Conferentie, waaraan naast twee premiers - Daladier van Frankrijk en Chamberlain van Groot-Brittannië - ook twee dictators deelnamen - Hitler en Mussolini - werd over het lot van Tsjecho-Slowakije beslist, zonder dat dat land aanwezig was. Hitler wilde Sudetenland - daar woonden etnische Duitsers - en hij kreeg het ook: Daladier (beslist tegen zijn zin) en Chamberlain stootten de Tsjechen een dolk in de rug, en klaar was Kees. Chamberlain zei na de conferentie thuis dat 'Peace for our time' bereikt was, Churchill meende dat 'we een onmiskenbare nederlaag geleden hebben'. Daladier zou in Parijs enkele vertrouwelingen toegefluisterd hebben: 'De idioten. Ze beseffen niet waarvoor ze juichen.' Hij werd eerder feestelijk onthaald bij zijn thuiskomst. Nog geen jaar later zou Duitsland Polen binnenvallen, en de Tweede Wereldoorlog was begonnen.

Vader had dus een satirische tekst van de 'Lambeth Walk', en twintig jaar later zong hij die nog. Als hij goed gehumeurd was bijvoorbeeld, of als de ernst hem te veel werd: dat heeft hij in feite nooit echt goed verdragen, het moest bij voorkeur een beetje prettig blijven. En hij was ook kwaad op die oorlog denk ik: in 37 was hij 23, pas getrouwd, en voorlopig geen kinderen, want hij wilde met moeder nog wel wat van het leven profiteren. Eind 39 was het oorlog en zij tweeën voorzichtig: je stelt je je jonge beginnende leven wel anders voor. In 43 heeft hij bij een bombardement in Brunswijk nog zijn halfbroer verloren - Karel v. B., 20 en nog geen leven gehad - hij en de mensen van toen hebben wel wat te verhapstukken gehad.

Maar toen ik de vraag over de Lambeth Walk hoorde, zat vader - hij is 16 september 2005 overleden, 91 jaar oud - plots naast mij in de zetel: 'Ha, dag va!' heb ik in gedachten en ontroerd gezegd, 'komt erbij zitten'. Kennelijk is hij hier nu al een paar dagen, want hij ziet natuurlijk ook wel dat ik geen 14 meer ben.


Een toemaatje: the Lambeth Walk Lyrics by Russ Morgan

Any time you're Lambeth way
Any evening, any day,
You'll find us all
Doin' the Lambeth walk.
Ev'ry little Lambeth gal
With her little Lambeth pal,
You find 'em all
Doin' the Lambeth walk.
Ev'rything free and easy,
Do as darn well pleasey,
Why don't you make your way there?
Go there, stay there,
Once you get down Lambeth way
Ev'ry evening, ev'ry day,
You'll find yourself
Doin' the Lambeth walk.

Het is een dansnummer, een feel good hit, redelijk verwant met de charleston uit de jaren 20 en de macarena van onlangs. Pretentieloos plezier maken was de bedoeling, afreageren van de sombere periode eind jaren 30. De mensen mochten iets hebben.

Janitzio, ik en vader

El fraile: het broedertje uit Janitzio


Janitzio: an aerial view met het standbeeld van José Morelos (daarvoor: op de foto klikken)


Het meer van Patzcuaro


De mooiste reis die ik ooit gemaakt heb, was die naar Mexico in 1975. Het is daar waar ik me voor het eerst zeer bewust Europeaan heb gevoeld: je wordt geconfronteerd met de precolumbiaanse cultuur, met het moderne Mexico, zeker in Mexico Stad, maar ook met gebouwen - vooral kerken - uit de tijd van de Spaanse kolonialisatie. Hé, dat is van ons, dacht ik dan, in die taal hebben ze bij ons ook eeuwenlang gebouwd.

Maar we gingen gedurende drie weken het lang rondreizen: aan het einde zouden we in Yucatan zijn, in de hoofdstad Merida, na vele bezienswaardigheden: Piramiden van de Azteken, die van de Zon en de Maan, franciscaanse kloosters, tempels en sites van de Maya's: het was overweldigend, nu nog, 33 jaar later, is de herinnering overweldigend.


We zijn ook in de staat Michoacan geweest, een eindje ten oosten van Mexico City, en daar was het Meer van Patzcuaro een 'must': de mensen daar noemen het het fotogeniekste meer van de wereld, en inderdaad, het heeft iets. In het meer ligt een eilandje, Janitzio, vanaf de top gedomineerd door een reusachtig standbeeld van José Maria Morelos, held uit de on afhankelijkheidsstrijd. Het stadje/dorp wordt druk bezocht door toeristen, die op momenten talrijker zijn dan de bewoners van het eiland: lokale producten te koop in overvloed, voor een prikje, in 1975 dan toch. Ik heb er een beeldje van een broeder-franciscaan gekocht: uit een lang stuk hout is hij gekerfd, en in een knoestig begin van een tak zag de kunstenaar een bloemenruiker, die de broeder juist en mooi voor zijn borst ophoudt. Ik was er toen weg van, en ik vind het nog altijd mooi.

Maar het beste van Janitzio was dit: we komen voorbij een huis, en op een verhoog, een meter of zo boven de begane grond, zit een oude vrouw te bedelen. Ze is compleet gedehydrateerd, in feite ziet ze zwart van droogte. Ze is zo hulpeloos en deerniswekkend dat ons gezelschap besluit haar een aalmoes te geven. Wie zal dat geld brengen, wie gaat die trap op? Kennelijk moet ik dat doen, en ik naar die vrouw. Ik geef haar 3 peso, toentertijd evenveel waard als 18 frank: voor rijke westerlingen op een 'once in a lifetime' bezoek een habbekrats, een bedrag van niets. Maar niet voor die vrouw: als ze ziet wat ik haar toestop, neemt ze mijn rechterhand en geeft mij een handkus. Ik had zo'n waardig, respectvol gebaar van dankbaarheid natuurlijk niet verwacht, en met tranen in de ogen daal ik de trap weer af.

Thuis vertel ik dat verhaal, en vader zegt prompt: 'Ja, en daar kunde gij niet tegen, hè.' 'Hoe wette gij da?' was mijn eerste gedachte, want thuis werd er over grote en kleine gevoelens niet echt gesproken, en elkaar eens goed vastpakken was er ook niet bij: zoiets gebeurde in het verborgene.

Het verhaal is mij altijd bijgebleven: ik heb het verleden week twee keer verteld en beide luisteraars, een vriend, een vriendin, reageerden op dezelfde manier: 'Natuurlijk wist je vader dat, hij zei zo dat hij dezelfde was en dat hij van je hield'. Vaders erkennen zich in hun zonen. Dat ik dat allemaal zelf nooit gedacht heb: vraag beantwoord, en vader veel dichter bij mij tevoren. Zeggen kan ik het hem niet meer: hij is al meer dan drie jaar overleden. Ik heb kansen gemist, besef ik, en deze ontroering komt te laat.

Moeder en Wannes

De betreurde meester

Het is al meer dan een maand geleden (10 bovember) dat het 7-uur-journaal het overlijden van Wannes van de Velde meedeelde. Onverwacht toch wel: hij had zijn kanker toch overwonnen, hij was wel niet veel meer in het nieuws, maar dat was niet abnormaal, en ik behoorde niet eens tot zijn verre entourage. Maar het was wel even schrikken.
Het bericht deed mij onmiddellijk aan moeder denken: ze was van niemand grote fan, maar voor Wannes had ze een boon, en een lied hoorde ze bijzonder graag: 'Mijn mansarde', vooral de twee versjes waarin hij zingt: 'en als niet regent, zit ik droog / op mijn mansarde'. Ze vond dat uitgesproken grappig, komisch naar haar hart. Ik zie haar glimlach zo weer voor me, een warme herinnering is het geworden. Zo sterft er iemand 25 jaar na je moeder, en zij sterft een beetje opnieuw. In mij dan toch.

Overigens is 'Mijn mansarde' volgens mij een van zijn beste liederen. In feite is het een redelijk romantische tekst (in de literaire betekenis van het woord): het gaat over een voorbije idyllische wereld die nooit bestaan heeft zoals in het lied, en die plaats moet maken voor 'de vooruitgang, die is zo wreed / die houdt geen rekening met een keet / als mijn mansarde': vreselijk origineel is het thema niet. Het lied dateert uit de jaren 70, staat op de lp 'Ne zanger is een groep' uit 1976. Misschien is het iets ouder, maar het komt ongetwijfeld uit Wannes' beginjaren. Het zit vol van de mentaliteit van wat toen nog 'Agalev' heette. Dat heet nu luidkeels 'Groen!', met uitroepingsteken, zoals Vera Dua dat toen aankondigde. Anders GAan LEVen moest kennelijk met meer lawaai.


Maar in zijn tekst ontpopt Wannes zich tot een echte dichter. Leuke strofen:

'Er zijn geen 'beetles' en geen 'stones' / en ook geen plaatjes van 'Tom Jones' / op mijn mansarde'

''k Heb gene radio of tv / 'k Lees geen gazet of illustree / op mijn mansarde
'k veeg d'informatie aan de kant / want ik vind sport niet interessant / op mijn mansarde'

En dan vooral (met beeld en al):

'Ge drinkt er stilte on the rocks / ver van de bassen van den box / op mijn mansarde'.

En het moet gezegd: in Wannes' zijn rauw Antwerps klinkt het beter dan in 't Nederlands. 'Het Antwerps is de Wannes-taal geworden', zei Jean-Pierre Rondas terecht op de afscheidsplechtigheid in de Roma, op 23 november.

Een ander lied dat moeder ook wel kon smaken: 'Kerstmis is dien dag dat ze niet schieten'; het staat op dezelfde lp. Hij heeft het over een stalleke in 't Palestijns gebied, de Drie Koningen die in onze tijd beter de Drie Commando's zouden heten, en de moeder van het kinneke die in het midden van die hoop zucht: 'Mijne zoon wordt over twintig jaar soldaat'. Wanhoop, onmacht en troosteloosheid hebben bij Wannes geen grote woorden nodig. Eenvoud ging voor alles, maar 'simpelheid' kun je hem niet verwijten.

Het minst 'Wannesse' lied is misschien 'Ik wil deze nacht in de straten verdwalen' / Dans cette nuit j'ai envie de me perdre'. Titel en tekst tweetalig, want het was lied voor 'Brussels by night', de film van Marc Didden. Zo vrolijk kom je Wannes niet vaak tegen: en moeder hield daar ook van, al was ze bedlegerig en gekluisterd aan haar rolstoel. Maar dromen kon ze toch. Dank zij Wannes onder anderen.

Erratum: 'ik wil deze nacht...' is niet geschreven voor de film van Marc Didden, maar voor 'Home sweet home' van Benoît Lamy die helaas in april 2008 overleden is. Het was zijn eerste langspeelfilm en hij gaat over het dagelijkse leven in een Brussels bejaardentehuis, waar de bewoners zich aan eerder 'militaristische' regels te houden hebben en met laakbare neerbuigendheid behandeld worden. 'Brussels by night', uit 1983, is een zwarte, eerder depressieve stadsfilm, en de muziek daarvoor werd dan werd geschreven door Raymond van het Groenewoud. Dat kwam ik overigens te weten in een aflevering van 'Belpop' op Canvas. Van het Groenewoud is ook geen kleine jongen, en ere aan wie eer toekomt.

Hoogstraten revisited

De Lindendreef met jonge boompjes



Het Hoefijzer vandaag



Het huis van Nonkel Rik op het Hoefijzer

Het was dus een hele tijd geleden dat ik nog in Hoogstraten was geweest, en dan zie je pas hoe de wereld op vijftig jaar of nog minder verandert. Dat begint al als je er bijna bent: waar we vroeger van de grote weg de moestuin van Nonkel Rik zonder moeite of bezwaar konden binnenrijden en onze blijde intrede maakten langs de achterdeur, daar is alle groen verdwenen. Moeskopperij, zoals dat met een belegen term heet? Neen, je koopt nu de groente netjes verpakt in de Lidl, en de tuinen zijn een groot parkeerterrein geworden: hier zijn betonboeren van Kempens formaat aan het werk geweest. Het café op de hoek van de Lindendreef is in een pizzeria omgetuned: Alte Strade? Godbetert, nog niet. De machtige beuken van de Lindendreef zijn nu jonge linden: leuk wanneer de natuur, d.w.z. beplanting zich aan de plaatsnamen aanpast. De lange dreef tot aan de kerk is niet meer zo indrukwekkend: beschaduwend, insluitend lover heeft plaats gemaakt voor veel meer licht en ruimte, een eerder karakterloze laan voor een dorpse dreef. Wij waren nog wel klein natuurlijk, toen de Lindendreef ons speel- en fietsgebied was, en alles rondom ons was groot. Op het einde van de dreef dicht bij de kerk staat nu een modern bibliotheekgebouw, zo'n tien jaar oud naar verluidt: bijbels, missalen en psalmen hebben tenminste concurrentie gekregen.

Maar Vic en ik kwamen voor de vijftigste verjaardag van de wederopbouw van de toren: er is een tentoonstelling aan gewijd, in de kerk en in het dorp: 'Sporen van geweld heet' die. Op een uitgestippelde wandeling kun je op hier en daar een foto de verwoestingen van oktober '44 zien: het dorp - officieel 'Stad en Vrijheid', maar tante Cor ging altijd naar 't dörp' -, het dorp met zijn opgeblazen toren lag er deerlijk deerniswekkend bij: een troosteloos war theatre. Vic leidt mij langs plaatsen en straten waar ik vroeger nooit geweest ben: de Vossengang (voor de Turnhoutenaars: een soort van Hofpoort), Voetweg 24, een pad dat van niemand is, en dus van de gemeenschap, en dat iedereen in een vroeger dorps verleden gebruikte (in Turnhout: Notenes Gangeske?): dingen die in Hoogstraten toch nog vrij essentieel zijn. We steken de Vrijheid over, zien daar veel nieuwbouw (appartementen vooral), maar 50 meter van het centrum zit je weer in het groen, in veel opener ruimte.

Dat is ook het meest opvallende verschil tussen dorp en stad, al is het dan maar een provinciestadje: een stad is grijs, je ziet vooral stenen, de straten zijn eerder smal, de wijde ruimte ontbreekt, natuur is er even schaars. Daartegenover: een omhullende allee zoals de Lindendreef vroeger vind je in Turnhout alleen in het stadspark, tussen de ingang en het monument Pro Patria, in de natuur speciaal aangelegd voor de vermoeide stedeling. Hoogstraten heeft bij mijn weten niet zoiets als een stadspark: dat is er ook niet nodig.

Hoogstraten is in feite niet meer dan een straatdorp: het centrale punt is natuurlijk de Katharinakerk, en wat je eigenlijk het centrum zonder meer kunt noemen strekt zich
in de richting zuid (Oostmalle) 100 meter ver uit, in de richting noord (Breda - Nederland) nog eens 250 m, en de straten naast die 350 centrum zijn vooral achterafstraten: die zijn er voor de dorpelingen, je komt er niet als je er niet hoeft te zijn, als niet-ingezetene ben je er gelijk een vreemdeling. Ik kan me voorstellen dat in Hoogstraten 'ons kent ons' echt leeft, waarschijnlijk vroeger meer dan nu, maar het lijkt me makkelijker je daar lid van de gemeenschap te voelen dan in mijn provinciestad, dat zich nieuwerwets eerder pompeus 'centrumstad' noemt, de kleinste van Vlaanderen dan wel. Dat Hoogstraten ook wel erg benauwend kan zijn, is dan weer de andere kant van de medaille: de ruimte is er weids en vrij, of dat met denken en ideeën ook zo is, laten we wijselijk in het midden.

Dat Hoogstraten toch iets speciaals heeft, en tot een gewestelijk centrum is uitgegroeid, dankt het waarschijnlijk aan zijn ligging op de oude verbindingsweg in het hertogdom Brabant: tussen 's Hertogenbosch en Antwerpen. Het moet in de middeleeuwen een redelijk belangrijke rust- en ravitailleringsplaats op die weg geweest zijn, voor mens en paard: het is niet louter toeval dat Moenen en Emmeken uit Marieken van Nieumeghen in Hoogstraten halt houden. En een aantal achttiende-eeuwse huizen verraden toch ook heel wat stijl: dergelijke gebouwen ken ik in Turnhout niet. Vroeger was er zo een, ja, het stadhuis op de Markt: maar dat stond in de weg, en na 1961 hebben de vroede vaderen dat af laten breken. Sic transit gloria mundi in onze centrumstad. In Hoogstraten doen ze dat anders.

Naar de voor-tijd: Hoogstraten

1546: einde van het werk



De 'A' van Antoon de Lalaing



Le triomphe de la brique

Wat er dit jaar al niet vijftig jaar geleden is: Expo 58 natuurlijk, maar ook het einde van de wederopbouw van de Sint Katharinakerk en de toren in Hoogstraten. Nu wil het geval dat een broer van moeder in Hoogstraten woonde (Nonkel Rik) en dat wij (vader, moeder, broer en ik)er geregeld naartoe fietsten, want zijn kinderen waren even oud als wij. Voor ons was dat spelen op het Hoefijzer en in de Lindendreef, die volgens mijn vriend Vic, die van Hoogstraten is, afgezoomd was met majestatische beuken, wat drie dagen later door nicht Els bevestigd wordt: in de herfst stonden wij altijd in de beukennootjes, zegt ze. Nu staan er jonge boompjes: prille linden.

Terug naar mijn onderwerp: de toren. Ik heb die daar altijd weten staan: voor 1958 merkte ik natuurlijk niet op wat er niet stond, of wat er verdwenen was, de geschiedenis was voor mij nog niet begonnen. Nonkel Rik trapte meermaals en tot onze grote bewondering en kinderplezier een bal zo heel hoog mogelijk de lucht in (wel zo hoog als de toren!, zullen wij gedacht hebben), en we speelden voetbal op het Hoefijzer. Als we naar Hoogstraten fietsten, was die toren het merkteken bij uitstek, 'the landmark': al van voor Wortel zag je hem in de verte staan, en voorbij Wortel kon je er bij wijze van spreken naar grijpen. En we kenden natuurlijk ook de verhalen: de Duitsers die op 23 oktober 1944, bij hun aftocht toren en het grootste deel van de kerk de lucht in bliezen, niet zozeer uit wraak voor het gedwongen vertrek uit bezet gebied, maar ook en vooral omdat de toren van vitaal strategisch belang was: als je helemaal boven op de tippen van je tenen ging staan, kon je bij wijze van spreken Hitlers bunker in Berlijn zien. Ongeveer toch: vanaf de toren zag je toch tot het Kempisch Kanaal in de buurt van Rijkevorsel, tot de Turnhoutse Vaart, zoals ik in een folder lees. Maar nu staat hij er al vijftig jaar weer.


Dikwijls heb ik me afgevraagd hoe zo'n immense toren juist in Hoogstraten werd gebouwd. Hij is 105 m hoog, de twee hoogste toren van de provincie Antwerpen, na die van de Kathedraal, de hoogste bakstenen toren van het land. 't Is toch wat. Hoogstraten werd in 1210 tot 'Stad en Vrijheid' uitgeroepen, net zoals Arendonk, en twee jaar vroeger dan Turnhout (1212), maar Hoogstraten is altijd een dorp gebleven, zoals Arendonk overigens; alleen Turnhout heeft het in de Noorderkempen tot provinciestad(je) geschopt. Maar onze Sint Pieterskerk heeft zo geen toren, is geen monument met de allure van de Sint Katharinakerk. In Hoogstraten kwam er dan ook adel aan te pas: de eerste graaf en gravin van Hoogstraten, Antoon de Lalaing en Elisabeth van Culemborg gaven ze de 'Stad en Vrijheid' ten geschenke. Wat een gulheid zonder meer? Nou, nee, niet echt. Het bouwwerk is opgericht als grafkerk voor de schenkers, die deden wat de farao's in Egypte met piramides deden: zich de tocht naar het andere leven en het andere leven zelf verzekeren. Ze hebben dan ook hun praalgraf in het hoogkoor, vlak voor het pre-conciliaire altaar. Nog een vraag: hoeveel arbeiders zijn tijdens de bouw van de stellingen gevallen, eerst een langgerekte 'A' en dan met een platte smak de 'Z' van zerk zonder meer. Het aantal doden ten gevolge wordt nergens vermeld, het aantal bakstenen is wel bekend.

Maar graaf en gravin gaven in 1524 de opdracht aan bouwmeester Rombout Keldermans: niet de kleinste jongen in die tijden en in onze contreien. Voor het hele gebouw werden meer dan vijf miljoen bakstenen gebruikt: het wordt dan ook niet ten onrechte' le triomphe de la brique' genoemd. Op 40 m hoogte zie je de letters 'A' (van Antoon de Lalaing) en 'Y' van Elisabeth (of Ysabeau) van Culemborg. En op 56 m (hoger volgens mij) zie je het jaartal 1546, het einde van de bouwwerken. Bijna 400 jaar later uit wanhoop en om het vege lijf te redden 'gesprengt', en dan weer 14 jaar later opnieuw voltooid. Het Rijke roomse Leven uit die tijd deed er ongetwijfeld veel toe, maar dan nog: het is een niet geringe prestatie, voor de Hoogstratenaren iets om trots op de zijn, ook op op kerk en toren. Ik vind het heel mooi dat hij er voor mij in volle glorie altijd heeft gestaan, altijd, ook al ben ik zijn vijftigste verjaardag gaan 'vieren'.

Pour la petite histoire: waar ik Hoogstraten ook eens tegenkwam? In Marieken van Nieumeghen, mirakelspel uit het begin van de zestiende eeuw. Moenen (de duivel) en Emmeken (de verliefde, verleide onschuld) zitten plezier te maken in een Antwerpse kroeg (De Gulden Boom), de duivel schept op over de vele talenten van zijn liefje, die haar kunsten niet zo graag vertoont. Maar de andere kroeglopers dringen aan en Moenen zegt tot Marieken:

'Dat refereinken, dat ghi gisteren maaktet,
Doen wi ons noenmaal deden te Hoogstraten,
Zegt hem lieden datte.'

Hoogstraten ligt of lag op de weg van 's Hertogenbosch naar Antwerpen, vandaar.

Terug naar 't verhaaltje: zij voegt de daad bij het woord, of het woord bij het woord, en ze begint een refrein (drie strofen en een envoi) voor te dragen over de 'Rethorijke', de dichtkunst dus. De stocregel luidt:'Door d'onkonstige gaat die konste verloren'. Met andere woorden: door diegenen die er niets van kennen of kunnen, gaat de kunst achteruit. Maar dat alles gebeurt in een Antwerpse kroeg, een eind van Hoogstraten. Na het gedicht slaagt de duivel erin een vechtpartij uit te lokken, waarbij twee doden vallen: twee zielen voor de hel! En dat is dus een eind van de Sint Katharinakerk, die staat voor deugd, vroomheid en het ware geloof en het eeuwig leven. Met ons Marieken is alles nog goed gekomen - het is dan ook een mirakelspel - en met Kerk en toren van Hoogstraten dus ook. Maar dat is mensenwerk, de wederopbouw van die kerk.

Naar de voor-tijd: Hürtgenwald

Drie onbekende Duitse soldaten


Francis Dempele (USA), Richard Quick (USA), ein unbekannter deutscher Soldat


Henri-Chapelle: American War Cemetery


Ruhrtalsperre Schwammenauel

Voor een paar dagen mee naar Duitsland geweest, op uitnodiging van Andrea Caethoven en haar man Roger Truyens, allebei leeftijdgenoten van me. Naar Duitsland dus, eventjes ten zuidoosten van Aken, naar de tijd die wij niet meegemaakt hebben, maar die tot in zowat 1958 in uitgesteld relais deel uitmaakte van mijn jeugd: de jaren 40 heb ik een decennium later beleefd, heb ik nog wel eens beweerd.

Roger interesseert zich nogal voor de krijgsverrichtingen van de op zijn einde lopende Tweede Wereldoorlog, en wil me het 'war theatre' van de Slag om Hürtgenwald laten zien, tenminste wat de oorlog daar achtergelaten heeft en hoe de streek er nu, meer dan zestig jaar later, uitziet. Die Slag om Hürtgenwald moet zo nogal iets geweest zijn: hij heeft geduurd van half september '44 tot begin februari '45, de Amerikanen hebben tijdens die gevechten naar verluidt 57.000 man verloren (er bestaan ook minder rampzalige cijfers), de Duitsers 15.000: in ieder geval aantallen waar je stil van wordt. De Duitsers hebben hun huid duur verkocht, en na de landing in Normandië in juni '44 is hun verbetenheid en hun moed der wanhoop alleen maar toegenomen. Dat er zoveel Amerikanen zijn gevallen ligt aan de omstandigheid dat de strijd werd gevoerd in een uitgestrekt woud, waar vliegtuigen en Shermantanks van weinig nut waren, en waar de Duitsers zich makkelijker konden verdedigen. En dat deden ze totterdood: ze beleefden daar het eerste binnendringen van het 'Vaterland', en dat wilden ze natuurlijk met alle macht verdedigen. Het heeft ten slotte niet mogen baten.

Wat je nu nog ziet: nieuw aangeplante bossen, want de oude waren finaal in spaanders geschoten, hier en daar een recent geplaatst graf naast een bosweg, van soldaten die pas veel later zijn opgegraven (1976), zoals dat van een onbekende Duitser en twee met name bekende Amerikaanse soldaten: na de waanzin verenigd in de vrede van de dood. Je ziet overblijfselen van de Siegfriedlinie, of Westwall: met mos begroeide drakentanden, van keihard beton. Allesbehalve mooi, maar ze opruimen kost klaarblijkelijk te veel, en hun aanwezigheid herinnert aan dingen die we beter niet nog eens doen. Zinnige littekens in het landschap zijn het.

En je ziet soldatenkerkhoven. Ein Ehrenfriedhof heet zo'n plaats in het Duits: het klinkt me behoorlijk respectvol, maar tezelfdertijd iets te idyllisch in de oren. Die Friedhöfe zijn wel erg sober: tegels met twee namen erop duiden een graf aan, of twee bruine, houten kruisen, schouder aan schouder, bewaken drie onbekende Duitsers. Later op de dag, terug in België, zien we het Amerikaanse War Cemetery van Henry-Chapelle. De sfeer is hier evenmin triomfalistisch, God beware, maar de ingetogenheid heeft een kleur gekregen: de witte kruisen van de overwinnaars springen in de natuur meer naar voren.

De Slag om Hürtgenwald is al bij al redelijk onbekend gebleven: op Wikipedia wordt hij 'de "vergeten" slag' genoemd. Waaraan dat zou liggen? Hij kwam vlak na de Slag om Arnhem en vlak voor het Von Rundstedtoffensief, het Ardennenoffensief in het Nederlands. En de Amerikanen hebben er zoveel verliezen moeten incasseren, dat ze er ook liever niet aan herinnerd worden. Het was een duur bevochten zege.

Wat ik die dag na zo'n veertig jaar ook teruggezien heb: de Schwammenauelsee (Ruhrtalsperre Schwammenauel), met 'Grosses Strand' en 'Schönste Sicht': dat is mooi zonder meer, en het hoeft niet altijd en overal verleden kommer en kwel te zijn. Maar een dag besteden aan dingen die niet vergeten horen te zijn: daar is niets mis mee, integendeel.

meer informatie:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Slag_om_H%C3%BCrtgenwald

Brussel '58

Standaard Luik is dit jaar na 25 jaar onderbreking op nieuw nationaal voetbalkampioen, de inflatie rijst de pan uit, Brussel-Halle-Vilvoorde blijft een heikel probleem: dat alles weet op dit ogenblik iedereen in België. Maar in het nieuws zijn het allemaal maar details: wat er te weten is dezer dagen en maanden is de vijftigste verjaardag van Expo, met berichten erover, duiding, prullaria, een gerestaureerd Atomium, en veel nostalgie dienaangaande. Of misschien wel met een poging om je in die tijd te verplaatsen en hem proberen te begrijpen.

Ik vond 58 een bijzonder jaar, veel herinneringen hangen er aan vast, juist door die Expo. Op 17 april van dat jaar werd hij geopend, maar de eerste steenlegging presteerde de jonge, toen nog ongetrouwde Koning Boudewijn (le roi triste) al in 1955. Dan moeten de plannen toen al ongeveer volledig uitgetekend geweest zijn, denk je verder. En het eerste ontstaan van die plannen nog vroeger. En inderdaad, gisteren het Atomium bezoekend, verneem ik dat de Brussels burgemeester Joseph Van De Meulebroeck (1944 - 1955) als eerste met die dromen rondliep, op het einde van de jaren 40 al. Ergens in Woluwe zou de wereldtentoonstelling plaatsvinden, in '55 of '56. Het is 58 geworden, op de Heizel.

Van die Van De Meulebroeck had ik nog nooit gehoord, daar was ik toen te jong voor. Hij schijnt een fatsoenlijke Vlaamse naam te hebben, maar voor een autochtoon oor ontbreekt er een 'natuurlijke' 'n' voor de 'broeck', en Joseph wijst ook nogal duidelijk op enige verfransing. Zijn opvolger, Lucien Cooremans, herinner ik nog goed als Nederlandsonkundig. De expo was een franskiljonse bedoening, leer je naderhand.

Overigens was het organiseren van wereldtentoonstellingen een nationale traditie, om niet te zeggen een nationale hobby. Op wikipedia vind je een lijst van wereldtentoonstellingen in Nederland en België, van het jaar 1883 tot 1958. In Nederland zijn er twee geweest, telkens in Amsterdam, in 1883 en 1913, in België hebben er dus twaalf plaats gehad, in Brussel, Antwerpen, Gent en Luik. Die van Antwerpen 1930 en Brussel 1935 zijn nog niet helemaal vergeten.

Maar 1958 Frans of Nederlands, wat vroeger de 'Brusselse olievlek' heette en nu B-H-V, dat deed er toentertijd officieel niet toe. Wat ik wel belangrijk vind, waar ik met enige trots en bewondering op terugkijk, is dat het land kort na de bevrijding in '44 en de wapenstilstand in '45 niet bij de pakken ging zitten, daarentegen de handen uit de mouwen stak en aan de ploeg sloeg, en kennelijk met geloof en optimisme aan de wederopbouw begon, en daarbij ook nog onmiddellijk een grote kers op de taart wilde: de economie moest aangezwengeld worden, investeerders van overal gelokt, een grote visitekaart moest wereld getoond worden, dus nog eens een wereldtentoonstelling. En dat lukte, zoals gebleken is. Toegegeven, allemaal of voornamelijk in het Frans, maar de restauratie van' la Belgique à papa' is niet meer uit de verf gekomen. Het Noorden des lands werd zelfbewuster, welvarender, assertiever ook, minder plooibaar ook grimmiger.

Het pronkstuk van Expo 58 is ongetwijfeld het Atomium: inmiddels is het tot een nationaal monument uitgegroeid, je associeert het gebouw dadelijk met België, Brussel en Expo 58. Na 58 stond het interieur van de gewaagde constructie in de loop der tijden langzaam ter verkommeren, het werd een beetje aftands en onderkomen, en de bollen hadden hun zilverglans in 2005 al lang verloren. Maar vorig jaar eindelijk werd de restauratie voltooid: en nu glimt het Atomium als vanouds. Ik weet het al staan van in 58, heb er toentertijd vlak bij gestaan, maar ik was er nooit binnen geweest. In 58 waarschijnlijk wegens te duur voor de portemonnee van een eenverdiener, en naderhand, ja, hoe loopt zoiets? Maar gisteren heb ik ons nationaal monument dus bezocht, samen met mijn drie dochters. Als gehandicapte mag je er zelfs gratis in, wat terecht is, want wie echt niet uit zijn rolstoel kan komen en rechtop gaan staan, of toch nog een beetje lopen, heeft aan zo'n bezoek niets. Met de in 1958 snelste lift ter wereld ga je in 22 seconden van de eerste naar de bovenste bol, zo'n 100 meter hoog. Je krijgt een weids panorama, je ziet Mini Europa echt heel mini zijn, je herkent het Koning Boudewijnstadion, de basiliek van Koekelberg, de kerk van Laken, maar om scherp in de verte te kijken hing er nog te veel nevel in de lucht. Maar warm was het er wel, in de bovenste bol. Vader had het nogal eens over de 'bollenwinkel' als hij het monument bedoelde. Dat woord heeft hij waarschijnlijk gehaald uit het volkse lied over 'de dochter van Marie Planché, van voren bollenwinkel en van acht'ren staminee'. Die tekst ken ik verder niet, maar het zou me niet verbazen als die eerder van dubbelzinnige inhoud getuigt. Altijd een grapjas geweest, vader.

Mijn kinderen zien Expovoorwerpen, maar kopen niets, tenzij ansichtkaarten. Ze vinden de mokken wel iets hebben, en de badges, maar de mini mini-atomiumpjes zijn stinkend duur: ze zetten de prijzentraditie van 58 voort. We zoeven omlaag, naar ons vertrekpunt op de begane grond. Van daar kunnen we met de roltrap nog vier bollen gaan bekijken, maar je wordt wel gewaarschuwd: er zijn ook 80 treden omhoog en 186 omlaag te stijgen en te dalen. Maar ik doe, zonder rolstoel, ik kan dat wel aan, denk ik. En je komt op een roltrap in een van de buizen, lekker warm alweer, en een mooi gezicht in feite, maar in de bollen valt het een beetje tegen: paneeltjes over de wereldtentoonstelling, maar weinig echte wetenschap te ontdekken. Je kunt niet alles hebben.

Lichamelijk heb ik het ook overleefd: wel moe natuurlijk, en dat voelde ik wel tot 's avonds laat, maar vandaag is die pijn al lang geleden. En ik ben na vijftig jaar eindelijk in het Atomium geweest: ik heb een vaderlandse en historische plicht volbracht. Voldaan kijk ik dus terug op een welbestede dag.

La Guelaguetza Oaxaquena

Ik heb ze weer, de muziek van 'La Guelaguetza Oaxaquena, een van de mooiste en meest indrukwekkende evenementen die ik ooit heb bijgewoond. Alles speelde zich af in Mexico, in de staat Oaxaca, in de zomer van 1975. Samen met een vriend heb ik toen met 'Jest' (Jongeren- en StudentenToerisme) een drieweekse reis door Mexico gemaakt, van Mexico-Stad, toen nog maar 11 miljoen inwoners, naar Merida op het schiereiland Yucatan. Wij kwamen natuurlijk ook in Oaxaca, zowat centraal in het land.

En daar woonden wij het feest bij dat de 'Guelaguetza' heet. Daarvoor komen de stammen uit de zeven streken van de staat in de hoofdstad samen; het woord 'guelaguetza' is Zapoteeks voor 'offerande, offergave', in het Spaans heet het 'Lunes del Cerro', 'Maandagen op de Heuvel': eind juli komen op twee maandagen na elkaar de stammen naar deze plaats, en tijdens dit van oorsprong duidelijk religieus feest worden de goden, of de natuur, bedankt voor de geslaagde oogst. Delen van de opbrengst van het veld (van graan tot ananas) worden ingetogen geofferd, terwijl de mensen tezelfdertijd uitbundig de rijke oogst vieren met dans en muziek: die dans is de levende folkore uit de staat, en die muziek een soort van fanfaremuziek die veel rauwer, directer en blijer is dan die van ons: we zitten veel dichter bij de natuur en de zon.

Een en ander speelde zich af in een amfitheater, ondertussen in 1975 al speciaal voor deze festiviteiten opgericht, want toeristen komen er in horden op af: het was dus een investering waard. Heel het theater vol toen, wij zittend in de vlakke zon, en toen zag ik het spektakel beginnen, anderhalf tot twee uur lang: de nietige mens die de grote kosmos zijn dank kwam betuigen, daarvoor in zijn mooiste kleren en klederdrachten uitgedost, zijn elegantste en meeslependste dansen kwam uitvoeren, zijn uitbundigste muziek kwam spelen. Ik zat naast mijn vriend, maar het eerste half uur heb ik niet links of rechts gekeken: heel die tijd biggelden de tranen over mijn wangen, zo ontroerd was ik, zo mooi was wat zich voor mijn ogen afspeelde. Zoiets heb ik bij mijn weten nooit meer meegemaakt: het deed sterk denken aan wat bij de Oude Grieken de oudste oorsprongen van het theater geweest moeten zijn, met mijn tranen van katharsis inbegrepen: het was een begenadigd moment, letterlijk de apo-theose van een succesrijk landbouwseizoen.

Mijn fotoboeken uit 1975 heb ik er ook nog eens op nageslagen: ongelooflijk veel foto's heb ik van die voormiddag: 'La Danza de Pluma' was de kleurrijkste en de sensationeelste, de meest acrobatische ook, 'Flor de Pina' (allemaal mooie jonge danseressen) de charmantste, de liefste, en mijn herinnering aan die uitbarsting van vreugde en levensmoed onuitwisbaar.

Ik had van het evenement twee lp's gekocht, ze in België terug op een minimum van tijd grijs gedraaid, ze door een andere vriend nieuwe van Mexico laten meebrengen, en die weer overvloedig gedraaid, tot mijn platenspeler door een cd-speler vervangen werd. Bij mijn laatste verhuizing heb ik all mijn oude platen aan Herman en Mien gegeven, en hij heeft de oude lp's van 30 jaar geleden digitally remastered tot een behoorlijke cd: bekoorlijk voor mij.

Er zijn dingen die je hele leven meegaan. En da's goed zo.